ରାଘବରେ ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପ, ବିରାଗ, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ଶିକ୍ଷା ଓ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ସେବା ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏହିପରି ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ ଉନ୍ନତ ଚରିତ୍ର ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହିଳା, ତୁମେ କିପରି ତାଙ୍କ ବିପରୀତ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରିପାରିବ? ମୁଁ କେବେ ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି କହିନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୟା ଦେଖାଇଛି; ତେଣୁ ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖଦ ବାକ୍ୟ କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତାହା କିପରି କହିପାରିବି? ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟରେ କ୍ଷମା, ତପ, ବିରାଗ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା ଓ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଅଛି, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଆଉ କାହାକୁ ଭରସା କରିପାରିବି? କୈକେୟୀ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ଦୁଃଖୀ, ତପସ୍ୱୀ, ଦୟାର ଅର୍ଥୀ; ମୋତେ ଦୟା କର। ପୃଥିବୀରେ ଏପଟିଏ ଉପକୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ କିଛି ମିଳିପାରେ, ମୁଁ ସବୁ ଦେଇଦେବି; କିନ୍ତୁ ରୋଷକୁ ଅନୁଭବ କରନି। ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡ଼ିଛି, ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି; ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ—ଅଧର୍ମ ମୋତେ ଛୁଁନି। ଏଭଳି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ବିଲାପ କରୁଥିବା ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଶୋକରେ ବେହୁଶ ହେଇଗଲେ। ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ପୁନିପୁନି ବିନୟ କରୁଥିଲେ, ତେବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଅଧିକ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। "ମହାରାଜ, ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଛ; ଏବେ ତୁମେ ପଶ୍ଚାତାପ କରୁଛ, ତେବେ ଧର୍ମର ବିଷୟରେ ତୁମେ କିପରି କହିପାରିବ? ରାଜାବଳୀ ରୁଷିମାନେ ତୁମ ସହ ବସି ଧର୍ମ ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିବେ, ତୁମେ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବେ? ତୁମେ କହିବେ, ‘ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ବଞ୍ଚିଛି, ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ତଥାପି ମୁଁ ତାକୁ ଧୋଖା ଦେଲି—କୈକେୟୀ’? ଯଦି ବର ଦେଇ ତୁମେ ଏବେ ଅନ୍ୟ କଥା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ତୁମେ ରାଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅପମାନ ଆଣିବା। ଶୈବ୍ୟା ଚିଲିକୁ ତାଙ୍କ ମାଂସ ଦେଇଥିଲେ, ଅଲର୍କ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶା ପାଇଥିଲେ। ସାଗର ଶପଥ କରି ତାଙ୍କ ସୀମା ଚାଲିନାହିଁ; ତୁମେ ଶପଥ ଭଙ୍ଗ କରନି, ପୂର୍ବର କଥା ମନେ ପକା। ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, କୌଶଳ୍ୟା ସହ ସଦା ଆନନ୍ଦ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ ଦୁଷ୍ଟମନା। ଧର୍ମ ହେଉ କି ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କି ମିଥ୍ୟା—ତୁମେ ମୋତେ ଯେଉଁ ଶପଥ ଦେଇଛ, ତାହା ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ରାମ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେଲେ, ମୁଁ ଏଠାରେ ବିଷ ପିଇ ତୁମ ଆଖି ମୁହାଁରେ ମରିଯିବି। ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଦିନ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଦେଇ ଦେଖିପାରିଥାନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ହେଇଥାନ୍ତା। ମୁଁ ଭରତ ଓ ମୋର ନାମରେ ଶପଥ କରୁଛି, ମୁଁ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଛଡ଼ା କିଛିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବି ନାହିଁ। ଏପରି କହି, କୈକେୟୀ ଚୁପ ହେଇଗଲେ; ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ଯେଉଁଥିରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲା, ଦଶରଥଙ୍କ ନିର୍ବଳ ହୋଇଗଲା। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଚୁପ ରହିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଅପ୍ରିୟ କଥା ଶୁଣି ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଏହି କଥା ଏକ ତଡ଼ିତ ସମାନ ଦୁଃଖ ଦେଇଲା, ଦଶରଥ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଗଲେ। ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଓ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ଭାବି, "ରାମ!" ବିଲାପ କରି, ଗଛ କଟା ଦେଖିବା ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଭ୍ରମିଗଲା, ଭାମାତ୍ର ସମାନ ହେଲେ, ରୋଗୀ ପରି ଦେଖାଗଲେ, ଶକ୍ତି ହରାଇଗଲା, ବିନା ଶକ୍ତି ସର୍ପ ପରି ଦେଖାଗଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "କିଏ ତୁମକୁ ଏହି ନାଶକାରୀ କାମ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିଛି, ଯାହା ଉପକାର ଦେଖାଏ?" ତୁମେ ମୋ ସହ ଲଜ୍ଜା ଛଡ଼ି କଥା କହୁଛ, ମନ ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ମୁଁ କେବେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟତା ତୁମରେ ଦେଖିନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମରେ ଏକ ଶିଶୁ ପରି ଏହି ବିପରୀତତା ଦେଖୁଛି; କେଉଁଠୁ ଏହି ଭୟ ଆସିଛି, ଯାହାପାଇଁ ଏପରି ବର ଚାହିଛ? ତୁମେ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାସନ ଦେବା ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବା ଇଚ୍ଛା କରୁଛ; ଏହି ଭାବ ଓ ମିଥ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କର। ଯଦି ତୁମେ ପତି, ଜନମାନେ, ଭରତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ କ୍ରୂର, ଦୁଷ୍ଟମନା, ନିମ୍ନ, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରୁଥିବା, ତେବେ ମୋରେ କି ଦୁଃଖ ବା ମିଥ୍ୟା ଦେଖୁଛ? ମୁଁ ଓ ରାମ ଛଡ଼ା ଭରତ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିପାରିବ ନାହିଁ। ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବୁଛି; ତେବେ ମୁଁ କିପରି ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବାକୁ କହିବି? ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ପରି ଫିକା ହେଇଯିବ; ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଷ୍ଠା, ମିତ୍ରମାନେ ସହ ନିର୍ଣୟ କରିଥିଲି, ତାହା କିପରି ଦେଖିବି? ସେନା ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଭାବିତ କରି ଫେରିଯିବ, ମୁଁ କିପରି ଦେଖିବି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶିକ୍ଷିତ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଥିବା ସତ୍ୱେ ଏହି ଯୁବ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଏତେଦିନ ରାଜ୍ୟ କରିଛି। ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି? ଯେ ମୋର ପୁଅ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ବନବାସ ଗଲା? ଏହି ସତ୍ୟ କହିଲେ ଲୋକେ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। ରାଘବ ବନବାସ ଗଲାପରେ କୌଶଳ୍ୟା ମୋତେ କି କହିବେ? ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି? କୌଶଳ୍ୟା ତାଙ୍କ ନିଜ ପୁଅକୁ ଭଲପାଇ, ସଦା ମୋର ସେବା କରିଛି, ସହଯୋଗୀ, ମିତ୍ର, ଜଣେ ଜନନୀ, ଜଣେ ଭଉଣୀ ପରି ସଦା ମୋର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଛି, ମଧୁର ଶବ୍ଦ କହିଛି।