ରାଘବ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟବାଦିତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବଶ କରିଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ବଡ଼ମାନେ ଓ ବୟସ୍କମାନେଙ୍କୁ ସେବା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ବିରାଗ, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ସେବା ଏମିତି ଗୁଣ ସ୍ଥିର ଅଛି। ଏହିପରି ନୀତିମାନ୍ୟ ଓ ଦେବତା ସମାନ ଗୁଣବାନ୍ ରାମଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କେମିତି ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ଆଶୟ ରଖିପାରିବ? ତାଙ୍କର ତେଜ ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ପରି ଅଛି। ମୁଁ କେବେ କାହାକୁ କଠୋର କଥା କହିନାହିଁ, ସବୁ ସମୟ ମୃଦୁ ଭାଷଣ କରେ। ତେଣୁ ତୁମ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଯଦି ମୁଁ ଏବେ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ କିଛି କହିବି, ଏହା କେମିତି ସମ୍ଭବ? ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଷମା, ତପସ୍ୟା, ବିରାଗ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଅଛି, ସେଠାରୁ ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି? କୈକେୟୀ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, କ୍ଳାନ୍ତ, ତପସ୍ୟାରତ, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଶୋକାକୁଳ ଅଛି, ମୋତେ ଦୟା କର। ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହା କିଛି ମିଳିପାରିବ, ସେସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି, କିନ୍ତୁ ଦୟାକରି ରୋଷକୁ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦିଅନାହିଁ। ମୁଁ ହାତ ଜୋଡି ତୁମ ପାଖରେ ବିନତି କରୁଛି, ତୁମ ପାଦ ଛୁଁଉଛି, ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ, ଅଧର୍ମ ମୋ ପାଖରେ ଆସିନପାରୁ। ଏପରି ଭାବେ ଶୋକରେ ଦୁବି, ପୁନିପୁନି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା କରୁଥିବା ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି। ସେ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, କୈକେୟୀ ଆଉ ବେଶି କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ରାଜନ, ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲ, ଏବେ ଯଦି ତାହା ପାଇଁ ଅନୁତାପ କରୁଛ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମର କଥା କିପରି କହିପାରିବ?" "ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ରାଜା ଏବଂ ଋଷିମାନେ ତୁମ ସହିତ ଧର୍ମର ଅଲୋଚନା କରିବେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବେ? ତୁମେ କି କହିବେ, 'ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ବଞ୍ଚିଲି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ, ତଥାପି ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଠକାଇଲି'? ବର ଦେଇ ଏବେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଭାବେ କଥା କହିଲେ, ରାଜାମାନେ ଲଜ୍ଜିତ ହେବେ।" "ଶିବ୍ୟ ଏକ ଶୁୟାଳି ପାଇଁ ନିଜ ମାଂସ ଦେଇଥିଲେ, ଅଲର୍କ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦାନ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ନିଜ ସୀମା ଲଙ୍ଘନ କରେନାହିଁ, ତୁମେ ତୁମ ନିଶ୍ଚୟ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" "ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କୁ ରାଜସିଂହାସନେ ବସାଇ, କୌଶଳ୍ୟା ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ। ଧର୍ମ ହେଉ କି ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ହେଉ କି ମିଥ୍ୟା—ମୋତେ ଯାହା ଦେଉଥିଲ, ତାହା ଭଙ୍ଗ କରିବା ଚାଲିବ ନାହିଁ।" "ଯଦି ରାମ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ହେବେ, ମୁଁ ଏଠି ଏବେ ବିଷ ପିଇ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଦେବି। ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବି, ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଭଲ।" "ଭରତ ଏବଂ ମୁଁ, ରାଜନ, ଏହି ଶପଥ କରୁଛି—ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।" ଏପରି କହି କୈକେୟୀ ଚୁପ ହେଲେ, ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ କଠୋର ଶବ୍ଦ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ସୁନି ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା। ସେ କିଛି ଖ୍ଷଣ ଅଚଳ ହୋଇ ରାନୀକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କଲା, ଶୋକ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ତିନି ମନ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ରାନୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ଭାବି, "ରାମ" ବୋଲି ଦୀର୍ଘନିଶ୍ବାସ ଛାଡ଼ି, ସେ ବୃକ୍ଷ ଛେଦିତ ହେଲାପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, ମୁଗ୍ଧ ପ୍ରାୟ, ରୋଗୀ ଭଳି, ଶକ୍ତିହୀନ ସର୍ପ ପରି ହେଇପଡ଼ିଲେ। ଦୁଃଖ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ କଣ୍ଠରେ ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"କିଏ ତୁମକୁ ଏହି ନାଶକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କରିଛି, ଯାହା ଦେଖି ଉପକାର ଭାବିଛ?" ତୁମେ ମୋ ସହିତ ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛ, ମନ ମାନୋଭୂତିରେ ଆବିଷ୍ଟ ଭଳି ଲାଗୁଛ, ଏପରି ଦୁଷ୍କୁନୀତି ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ଚରିତ୍ରରେ ଦେଖିନଥିଲି। ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଶିଶୁ ପରି ତୁମେ ଅନ୍ୟପଥ ଗ୍ରହଣ କରିଛ, କଣ ଭୟ ତୁମେ ଦେଖିଛ, ଯେଉଁପାଇଁ ଏପରି ବର ଚାହିଲ? ତୁମେ ଚାହୁଁଛ ଭରତ ସିଂହାସନେ ବସନ୍ତୁ ଏବଂ ରାଘବ ବନକୁ ଯାଆନ୍ତୁ; ଏହି ମନୋଭାବ ଓ ମିଥ୍ୟା ଛାଡ଼।" "ଯଦି ତୁମେ ପତି, ଜନତା, ଭରତଙ୍କ ପ୍ରିୟ କରିବାକୁ ଚାହ, ଓ କଠୋର, ଦୁଷ୍ଟ, ଅଳ୍ପଚେତା, ଦୁଷ୍କର୍ମ କର୍ତ୍ତା, ତେବେ କଣ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ମୋ କିମ୍ବା ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖୁଛ? ବିନା ରାମଙ୍କ, ଭରତ କେବେ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଧର୍ମରେ ଭରତ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ତେବେ ରାମଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଇବାକୁ କହିବା ସମୟରେ ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବି? ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଚାନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣ ପଡ଼ିଲା ପରି ଫିକା ହେଇଯିବ। ମୋ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଥିବା ଭଲ ଇଚ୍ଛା କେଉଁଠି ଯିବ?" "ସେନା ପଛକୁ ଫେରିଯିବ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲାପରି ଦେଖିବି; ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ କି କହିବେ? ହା, ଏହି ଯୁବକ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ବହୁ ଦିନ ରାଜ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ବହୁ ବୟସ୍କ ଧର୍ମଶୀଳ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଥିଲେ।" "ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପଚାରିବେ, ତେବେ ମୁଁ କଣ କହିବି—ମୋ ଛୁଆକୁ କୈକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ମୁଁ ବନକୁ ପଠାଇଦେଲି? ଯଦି ଏହି ସତ୍ୟ କହିବି, ଲୋକେ ତାକୁ ମିଥ୍ୟା ଭାବିବେ। ରାଘବ ବନକୁ ଗଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ମୋତେ କଣ କହିବେ?" "ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରି, ମୁଁ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି? କାରଣ, କୌଶଳ୍ୟା ସଦା ମୋତେ ଦାସୀ ଭଳି, ସଖୀ ଭଳି ସେବା କରିଛନ୍ତି...