ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ, ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ ଓ ସୁମୃଦୁ ଭାଷା ସହ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ। ସେ ଜଣେ ଏମିତି ଅଭିନନ୍ଦନୀୟ ପୁରୁଷ ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲେ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ସତ୍ୟରେ ଏହି ଜଗତକୁ ଜିତିଥିଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦାନରେ, ବଡ଼ମାନେ ସେବାରେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ। ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପ, ବିରକ୍ତି, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ଶିକ୍ଷା, ବଡ଼ମାନେ ସେବା—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦେବତା ସମାନ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିବା ରାମଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ କିପରି ଦୁଷ୍ଟ ବିଚାର ରଖିପାରିବ? ମୁଁ କେବେ ମଧୁର ଭାଷା ବ୍ୟତୀତ କଠୋର କଥା କାହାକୁ କହିନାହିଁ, ତେଣୁ ତୁମ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ଯେଉଁ କଥା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତାହା ତାଙ୍କୁ ବେଦନାଦାୟକ ହେବାରୁ ମୁଁ କିପରି କହିପାରିବି? ଯେଉଁଠି ଧୈର୍ୟ, ତପ, ବିରକ୍ତି, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଅଛି, ଏମିତି ପୁରୁଷ ଛାଡ଼ି ଆଉ କାହାକୁ ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ କରିପାରିବି? ହେ କୈକେୟୀ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ଦୁଃଖିତ, ତପସ୍ୱୀ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଥିବା ମୋତେ ଦୟା କର। ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଳିପାରିବ, ତାହା ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବି; କିନ୍ତୁ ରୋଷକୁ ଆପଣ ଉପରେ ଆସିବା ଦିଅନି। ମୁଁ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ପଦସ୍ପର୍ଶ କରି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—କୈକେୟୀ, ରାମଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ, ଅଧର୍ମ ମୋତେ ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ବିଳାପ କରୁଥିବା ମହାରାଜ ଦଶରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ସେ ଆଗାମୀ ଅନେକ ଥର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ବେଳେ, କୈକେୟୀ ଏବେ ଆଉ ଅଧିକ କଠୋର କଥା କହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। "ହେ ରାଜା, ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇ ଏବେ ପଶ୍ଚାତାପ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ଆପଣ କିପରି ଧର୍ମର କଥା କହିପାରିବେ? ଅନେକ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯେତେବେଳେ ବସି ଧର୍ମର କଥା କହିବେ, ତେବେ ଉତ୍ତରରେ କଣ କହିବେ? ଆପଣ କହିବେ କି, 'ମୁଁ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ବଞ୍ଚିଲି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ, ତଥାପି ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଧୋଖା ଦେଲି'? ଯଦି ଆପଣ ବର ଦେଇ ଏବେ ପଛୁଆ କଥା କହନ୍ତି, ତେବେ ରାଜାମାନେ ଅପମାନିତ ହେବେ। ଶେବ୍ୟ ଚିଲି-ପରା ଗଳ୍ପରେ ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ନିଜ ମାଂସ ଦେଲେ, ଅଲର୍କ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଉଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସମୁଦ୍ର ଯେମିତି ନିଜ ସୀମା ଚାଲିନଥାଏ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିବେ ନାହିଁ। ସେହିପରି, ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, କୌଶଲ୍ୟା ସହ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହାଁଛନ୍ତି, ହେ ପାପମନ୍ଥନା? ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ-ମିଥ୍ୟା ଯେହେଉଁ, ଆପଣ ମୋତେ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ଭଙ୍ଗ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତି, ମୁଁ ଏଠାରେ ବିଷ ପିଇ ଆପଣଙ୍କ ଆଖି ଆଗରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଦେବି। ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସାସ୍ତାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରିପାରିଲି, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ହେବ। ମୁଁ ଓ ଭରତ ଦୁଇଜଣ ମିଶି ଶପଥ କରୁଛୁଁ—ରାମଙ୍କ ବନବାସ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଏପରି କଥା କହି, କୈକେୟୀ ଚୁପ୍ରହିଗଲେ; ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ସେ ଆଉ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ମୁଖରୁ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ସିଂହାସନ ନେଇ ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ ଜଡ଼ ହୋଇ ରହିଗଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସେ ଖୁସି ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଶପଥ ଓ ଭୟଙ୍କର ଆଗ୍ରହ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, "ରାମ!" ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସେ ଅଟକି ପଡ଼ିଲେ। ପ୍ରମାଦ ଗ୍ରସ୍ତ, ବିମୂଢ଼ ମନ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଏବଂ ଶକ୍ତିହୀନ ସର୍ପ ସମାନ ଦଶାରେ ରାଜା ଦଶରଥ ହେଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ବଳତାରେ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ସ୍ଥିର ରହିଲା ନାହିଁ, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଏହି ନାଶକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କିଏ ତୁମକୁ ପ୍ରେରିତ କରିଛି, ଯାହା ଦେଖି ଉପକାର ମନେ ହେଉଛି?" ତୁମେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛ, ମନେ ହେଉଛି କି ଭୂତ-ପିଶାଚ ତୁମ ମନକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିଛି। ଏପରି ଦୁଷ୍ଟତା ପୂର୍ବେ କଦାଚିତ୍ ତୁମରେ ଦେଖିନଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଶିଶୁ ସମାନ ଭାବେ ତୁମେ ଏପରି ମନ ବଦଳ କରିଛ। କେଉଁ ଭୟରୁ ଏପରି ବର ଚାହିଁଛ? ତୁମେ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜସିଂହାସନ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଛ, ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ଓ ମିଥ୍ୟା ଛାଡ଼। ଯଦି ତୁମେ ପତି, ପ୍ରଜା ଓ ଭରତଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ଚାହୁଛ, ତେବେ ହେ କୠରୂର, କୁଦ୍ଧ, ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ—ତୁମର ଏହି ମନୋଭାବ ତ୍ୟାଗ କର। ମୋ କିମ୍ବା ରାମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ଦୁଃଖ ବା ମିଥ୍ୟା ଦେଖିଲୁ? ରାମ ବ୍ୟତୀତ ଭରତ କଦାପି ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏପରି ହେଲେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଧର୍ମରେ ସେ ରାମଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ କହିବାବେଳେ ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି? ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅମାବାସ୍ୟାର ଚାନ୍ଦ ସମାନ ଅନ୍ଧାର ହେଇଯିବ। ମୋ ସୁଭିଚାର ଓ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯିବ। ସେନା ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହରାଇ ଯାଇଥିବା ପରି ଫେରିଯିବାକୁ କିପରି ଦେଖିବି? ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ଆସିଥିବା ରାଜାମାନେ ମୋତେ କଣ କହିବେ? ହାଁ, ଏହି ଯୁବ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବହୁ ବୃଦ୍ଧ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିଲା। ସେମାନେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ପଚାରିବେ, ତେବେ ଏଠାରେ ମୁଁ କଣ କହିବି? କୈକେୟୀଙ୍କ ଜୋର ଉପରେ ମୋ ପୁଅକୁ ବନବାସ ଦେଲି ବୋଲି କହିବି? ଯଦି ଏହି ସତ୍ୟ କହିବି, ଲୋକେ ତାହାକୁ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରିବେ। ରାଘବ ବନକୁ ଚାଲିଗଲାପରେ କୌଶଲ୍ୟା ମୋତେ କଣ କହିବେ?