ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଓ ବୃହତ୍ ନୟନବତୀ, ତୁମେ କେବେ ମୋତେ ଅନୁଚିତ କିଛି କରନାହାଁତ, କିମ୍ବା ମୋ ପ୍ରତି ଅପ୍ରିୟ କିଛି କହିନାହାଁତ; ଏହିପରି ଅଭିଯୋଗ ମୁଁ କେମିତି ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବି? ରାଘବ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭାରତଙ୍କ ପରି ସମାନ, ଏହା ତୁମେ ଛୁଆବେଳେ ବାରମ୍ବାର ମୋତେ କହିଥିଲ। ତେବେ, ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମଙ୍କୁ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ କରିବାକୁ ଚାହିଁ କିପରି ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ଏମିତି ବିପ୍ରୀତ ଅଭିଲାଷ କିପରି ତୁମ ମନରେ ଆସିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ କ୍ଷୀଣ, ସୁକୁମାର, ଧର୍ମପରାୟଣ? ଓ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟିବତୀ, ରାମ ତୁମ ପ୍ରତି ଯେପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସେବା ଦେଖାଏ, ଭାରତ ତାହା ଅପେକ୍ଷା କମ୍। ଏଥିରେ ମୁଁ କେଉଁସି ବିଶେଷ ଭାବ ଭାରତଙ୍କ ପ୍ରତି ଦେଖିନାହିଁ। ରାମ ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛି, ଯିଏ ଏପରି ସେବା, ଆଦର ଓ ଆଜ୍ଞାପାଳନ କରିପାରିବ? ରାଘବଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ହଜାର-ହଜାର ନାରୀ ଓ ନିର୍ଭରଶୀଳ ମଧ୍ୟରୁ କେହି କେବେ ଅପବାଦ କରନାହାଁତ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସମ ଏହି ଶୁଧ୍ଦ-ହୃଦୟ ରାମ ସବୁଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ବଶ କରିବେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ନେହ ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି। ସତ୍ୟରେ ରାଘବ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ବଡ଼ମାନେଂକୁ ସେବା ଦ୍ୱାରା, ଶତ୍ରୁମାନେଂକୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବଶ କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ତ୍ୟାଗ, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ଶିକ୍ଷା, ବଡ଼ମାନେଂକୁ ସେବା—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦେବତାଙ୍କ ସମ ମହିମାବାନ୍, ମୁନିମାନେଂକ ପ୍ରଭା ସମ ରାମଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କିପରି ତୁମେ କୁକ୍ରିୟା ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ କେବେ କାହାରେ ଅପ୍ରିୟ କିମ୍ବା କଠୋର କଥା କହିନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହିଛି; ଏଉଁ ରାମ ପାଇଁ କିପରି ତୁମ ପ୍ରିୟ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିପାରିବି? ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଷମା, ତପସ୍ୟା, ତ୍ୟାଗ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଅଛି—ସେଉଁଠାରୁ ଛଡ଼ି ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି? ଓ କୈକେୟୀ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ଦୁଃଖିତ, ତପସ୍ଵି, ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଛି—ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଅ। ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ କିଛି ମିଳିପାରିବ, ସେ ସବୁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି; କିନ୍ତୁ ରୋଷକୁ ଛାଡ଼। ମୁଁ ହାତ ଜୋଡ଼ି, ତୁମ ପାଏ ଛୁଁଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ, ଅଧର୍ମ ମୋତେ ଛୁଁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ବିଲାପ କରି, ଅଚେତନ ହୋଇ, ଦଶରଥ ମହାରାଜ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ସେ ଆବାରେ ଆବାରେ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲେ, ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କଠୋର କଥା କହିଲେ। କୈକେୟୀ କହିଲେ, “ଓ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇ, ଏଉଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ଧର୍ମ କେମିତି କହିପାରିବ? ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ରାଜର୍ଷିମାନେ ତୁମ ସହ ବସି ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିବେ, ତୁମେ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେବ? ତୁମେ କହିବ କି, ‘ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ବଞ୍ଚିଲି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ, ତଥାପି ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଠକାଇଲି’? ଏପରି କଥା କହିଲେ ରାଜମାନେ ଅପମାନିତ ହେବେ। ଶିବ୍ୟା ରାଜା ଚିଲି-କପୋତ କଥାରେ ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ନିଜ ମାଂସ ଦେଇଥିଲେ; ଅଲର୍କ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ମହତ୍ତମ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ଶପଥ ରଖି, ନିଜ ସୀମା ଛାଡ଼େ ନାହିଁ; ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଶପଥ ପାଳନ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶପଥ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ସଦା କୌଶଲ୍ୟା ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଏହା ତୁମ ଦୁଷ୍ଟ ମନର ଚିହ୍ନ। ଧର୍ମ ହେଉ କି ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କି ମିଥ୍ୟା—ଯାହା ତୁମେ ମୋତେ ଦେଉଛ, ତାହା ଭଙ୍ଗ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ, ମୁଁ ଏଠାରେ ବିଷ ପିଇ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି। ଏକ ଦିନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିପାରିବି, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁଁ ଭାରତ ଓ ନିଜ ପକ୍ଷରୁ ଶପଥ କରୁଛି, ଓ ରାଜନ, ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଉଛ ବେଳେ ଛଡ଼ି ଆଉ କିଛି ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।” ଏପରି କହି, କୈକେୟୀ ନିରବ ହେଲେ; ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ଓ ଭାରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲା, ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଅସ୍ଥିର ମନେ ରାଣୀଙ୍କୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ, ଯଦିଓ ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହୁଥିଲେ। ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବିଦାରି ଦେଲା, ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ରାଜା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ଭାବି, ‘ରାମ!’ ବୋଲି ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, କଟା ଗଛ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ମନ ହରାଇ, ପାଗଳ ପରି, ରୋଗୀ ପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଶକ୍ତିହୀନ ସର୍ପ ପରି ଦୁର୍ବଳ ହେଇଯାଇଲେ। ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ଶବ୍ଦରେ ଦଶରଥ କହିଲେ, “କିଏ ତୁମକୁ ଏଉଁ ନାଶକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେଲା, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଉପକାରୀ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ନାଶକାରୀ? ତୁମେ ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି ଏପରି କଥା କହୁଛ, ମନେ ମନେ ଭୂତ ପିଶାଚ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି; ଏପରି ଦୁଷ୍କର୍ମ ମୁଁ ତୁମ ଚରିତ୍ରରେ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ଶିଶୁ ପରି ଚରିତ୍ର ବଦଳିଦେଇଛ; କେଉଁଠାରୁ ଏହି ଭୟ ଆସିଲା, ଯାହାପାଇଁ ଏପରି ବର ଚାହିଲ? ତୁମେ ଭାରତଙ୍କୁ ସିଂହାସନ ଓ ରାଘବଙ୍କୁ ବନବାସ ଚାହୁଛ; ଏହି ଅଭିମତ ଓ ମିଥ୍ୟା ଚାହିଦା ଛାଡ଼।