ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ସଭାରେ ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଉଚ୍ଚପଦସ୍ଥ ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସଦାଚାରରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ, ମିତ୍ରତାରେ ପରୀକ୍ଷିତ ଏବଂ ନ୍ୟାୟଯୋଗ୍ୟ ବେଳେ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାସନ କରିପାରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଓ ସେନା ପରିଚାଳନାରେ ପ୍ରବୀଣ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ, ସେ ସତ୍ରୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ଅନ୍ୟାୟ କରୁନଥିଲେ। ସେମାନେ ସଦା ଶୂର ଓ ଉତ୍ସାହୀ, ରାଜଧର୍ମକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟର ନିର୍ମଳ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସଦା ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ କେବେ ଅନ୍ୟାୟ କରିନଥିଲେ, ଏହିପରି ସତ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟର ଧନାଗାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁସାରେ ଶାସନ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ସେମାନେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ, ଏକଚିତ୍ତ, ଓ ବିବେକଶୀଳ ଥିଲେ; ସହରକିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିବା କାହାରି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନଥିଲା। ଏଠାରେ କେବେ ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ନଥିଲେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ଜନନୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଥିବା କାହାରି ଥିଲେ ନାହିଁ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ଓ ମୁଖ୍ୟ ନଗରୀ ଶାନ୍ତିମୟ ଥିଲା। ସେମାନେ ସଦା ପବିତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସଚେତନ ଭାବେ ରାଜାଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥିଲେ। ସେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଗୁଣ ଅନୁସୃତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୀର୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଦେଶ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ନାମ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ବୁଦ୍ଧିରେ ସ୍ଥିର ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, କୌଣସି ଦୁର୍ଗୁଣ ନଥିଲା, ମିତ୍ରତା ଓ ବିରୋଧର ନୀତିରେ ପ୍ରବୀଣ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ରଖିପାରୁଥିଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତର୍କରେ ପ୍ରବୀଣ, ସଦା ସୁମଧୁର ଭାଷଣ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ରାଜନୀତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ। ଏହିପରି ଗୁଣୀୟ ଓ ଦୋଷରହିତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ରାଜା ଦଶରଥ ଏଇ ଭୂମିରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ, ଧର୍ମରେ ରଖି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ ଏବଂ ଅଧର୍ମକୁ ସଦା ଏଡ଼ି ଚାଲୁଥିଲେ। ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦାନଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଏହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଏଠି ଭୂମିରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ନିଜ ସମାନ ବା ଉତ୍ତମ ଶତ୍ରୁ କେଉଁଠି ମିଳୁନଥିଲେ; ମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ, ଅନୁଗତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ଦ୍ରକୁ ଦମନ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ଏହି ଭୂମିରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏମିତି ଦକ୍ଷ, ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ଓ ଉପକାରୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ରାଜା ଦଶରଥ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉଦୟ ରଶ୍ମି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦଶରଥଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଦୁଃଖ ଥିଲା—ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ ନଥିଲେ। ଏହି କଥା ଚିନ୍ତା କରି, ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—"ପୁଅ ପାଇଁ ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କାହିଁକି କରିବି ନାହିଁ?" ଏହି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ, "ମୋତେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ହେବ," ବୋଲି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ରାଜା ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ମନ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଡାକି କହିଲେ, "ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଆଣ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଯାଇ ସମସ୍ତ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଳି, କାଶ୍ୟପ, ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—କୁ ଆଣିଲେ। ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆସିବା ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ କୃତଜ୍ଞତା ଭରା ମୃଦୁ କଥାରେ କହିଲେ, "ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, କିପରି ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ? ଆପଣମାନେ ଏହା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ।" ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି କହିଲେ, "ଏହା ବଡ଼ ଭଲ କଥା।" ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ, ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ।" "ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରେ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରାଯାଉ, ରାଜା, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁଅ ପାଇବେ।" "ଯେପରି ଧର୍ମମୟ ଭାବ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ।" ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଆଖି ଭରି, ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରାଯାଉ।" ଅଶ୍ୱକୁ ବିଧିମତ ଅଧ୍ୟାପକ ସହିତ ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ, ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ଉତ୍ତର ତୀରେ ତିଆରି ହେଉ। ଶାନ୍ତିକର ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କରାଯାଉ; ଯେଉଁ ରାଜା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଉଁଠି ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇପାରେ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞରେ କୌଣସି ଦୁର୍ବଳତା ନହେଉ, କାରଣ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମରକ୍ଷସମାନେ ସଦା ତ୍ରୁଟି ଖୋଜନ୍ତି। ଯଦି ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନ ହୁଏ, ତେବେ ଯଜ୍ଞକାରୀ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ମୋ ଯଜ୍ଞ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ହେଉ। ଏହିପରି ଆଦେଶ ଦେଉଥିବାରେ, ସମସ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ "ଏମିତି ହେବ" ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ। ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ଦ୍ୱିଜମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତେ ଅନୁମତି ନେଇ ବିଦାୟ ହେଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଦାୟ ହେବା ପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି ଅନୁସାରେ କରାଯାଉ।" ତାପରେ ରାଜା ନିଜ ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ପରେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ରାଣୀମାନେଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ଭଲପାଆ ଥିଲେ, ରାଜା କହିଲେ, "ତୁମେ ସବୁଏ ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କର; ମୁଁ ପୁଅ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି।" ରାଜାଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଣୀମାନେର ମୁହଁ ଶୀତକାଳ ପରେ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଇଲା। ଏହିପରି ଅଠମ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଅଠମ ସର୍ଗ ଅଟେ। ଏବେ ନବମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।