ଦଶରଥ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଣୀ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମ ମନ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲା, ଏବେ ବିପଥେ ଚାଲିଯାଇଛି। ହେ ବିଶାଳ ନୟନି, ପୂର୍ବେ କେବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରୁ ଅନୁଚିତ କିଛି କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କିଛି ଦେଖିନଥିଲି; ତେଣୁ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ମୋତେ ବିଶ୍ୱାସ ହୁଏନାହିଁ। ରାଘବ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିଶାଳ ଆତ୍ମା ବର୍ଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସମାନ; କାରଣ ତୁମେ ଛୁଆବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଏହି କଥା ବାରମ୍ବାର କହିଥିଲ। ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମଙ୍କୁ, ଚଉଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନବାସ ପାଇଁ କିପରି ଚାହାଅଛ? ଏମିତି ନାଜୁକ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଯିଏ, ସେଉଁଠି କଠୋର ବନରେ ବାସ କରିବାକୁ ତୁମେ କିପରି ଇଚ୍ଛା କରୁଛ? ହେ ଶୁଭ ନୟନି, ରାମ, ଯିଏ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଏବଂ ସଦା ତୁମ ସେବା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବାର ଇଚ୍ଛା କାହିଁକି? ରାମ ସେବାରେ ସଦା ତୁମ ପ୍ରତି ବର୍ଦ୍ଧମାନଠାରୁ ଅଧିକ ନିଷ୍ଠା; ମୁଁ କେବେ ବର୍ଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଏପରି ଅନୁରାଗ ଦେଖିନାହିଁ। ରାମ ଭଳି ମନୁଷ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛି ଯିଏ ଏପରି ସେବା, ସମ୍ମାନ ଏବଂ ଆଦର ଦେଉଛି? ହଜାର ହଜାର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ରାଘବ ବିରୁଦ୍ଧରେ କେବେ ଅପବାଦ ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଭଳି ଶୁଧ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବା ରାମ ମୃଦୁ ଭାଷଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଜିତିଛନ୍ତି। ରାଘବ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ୍, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେବା ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧ, ଧନୁଷ୍ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତିଛନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ବିରକ୍ତି, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ଶିକ୍ଷା, ବୃଦ୍ଧ ସେବା—ଏସବୁ ଗୁଣ ରାଘବରେ ଅଚଳ। ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦେବତା ସମାନ ଗୁଣୀ ରାମ ବିରୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ କିପରି ଅମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରିପାରିଲ? ମୁଁ କେବେ କାହାକୁ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁମଧୁର ଭାଷା କହିଛି; ତେବେ ଏବେ କିପରି ତୁମ ପାଇଁ ଏପରି କଥା ରାମଙ୍କୁ କହିବି, ଯାହା ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଷ୍ଟଦାୟକ? ଏପରି ଧୈର୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ବିରକ୍ତି, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ସେଉଁଠାରୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି? ହେ କୈକେୟୀ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ଦୁଃଖିତ, ଅସାହାୟ ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖା। ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେକିଛି ମିଳିପାରେ, ସେସବୁ ତୁମକୁ ଦେବି; କିନ୍ତୁ କୃପା କରି କ୍ରୋଧକୁ ଚିତ୍ତରେ ଧରିନଥିଅ। ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରୁଛି, ତୁମ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି; ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ, ଅନ୍ୟାୟ ମୋ ପ୍ରତି ନ ହେଉ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଅନୁରୋଧ କରୁଥିବା ରାଜା, ଶୋକରେ ଅଚେତନ ହେଉଥିଲେ। ସେ ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲେ, ଏବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବପେକ୍ଷା ଅଧିକ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲ, ଏବେ ତାହାରେ ଅନୁତାପ କରୁଛ? ତେବେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ତୁମର ଧର୍ମ କଥା କିପରି କହିବେ? ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ରାଜା ଋଷିମାନେ ତୁମ ସହ ଏକାଠି ହେବେ ଏବଂ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିବେ, ତୁମେ କି କହିବେ? ତୁମେ କହିବେ ‘ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ବଞ୍ଚିଲି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ (କୈକେୟୀକୁ) ଠକାଇଲି’? ଏପରି କରି, ବର ଦେଇ ପଛରେ ଅନ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ରାଜାମାନେ ଉପରେ ଅପମାନ ଆସିବ। ଶିବ୍ୟ ଚିଲି ଓ ପାରାବତ କଥାରେ ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ନିଜ ମାଂସ ଦେଇଥିଲେ; ଅଳର୍କ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ପଦ ପାଇଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ନିଜ ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେନାହିଁ; ପୂର୍ବ ଦିଆ ବଚନ ମନେ ପକାଇ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶପଥ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, କୌଶଲ୍ୟା ସହ ସେବନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଚିନ୍ତା ତୁମର। ଏହା ଧର୍ମ ହେଉ କି ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ହେଉ କି ଅସତ୍ୟ—ଯାହା ତୁମେ ମୋତେ ଦେଇଛ, ତାହା ଭଙ୍ଗ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିଦେଉଛ, ତେବେ ଏଠାରେ ମୁଁ ବିଷ ପିଇ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି। ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ଦେଖିପାରିବି, ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ବର୍ଦ୍ଧମାନ ଓ ମୁଁ ଏହି କଥା ଶପଥ କରୁଛି: ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏପରି କହି କୈକେୟୀ ଚୁପ୍ ହେଲେ, ଶୋକାକୁଳ ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଏପରି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେବା ଓ ବର୍ଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲା, ଶୁଣି ରାଜା ଦଶରଥ କ୍ଷୁଭିତ ହୃଦୟରେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଶବ୍ଦ କହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ରାଣୀଙ୍କୁ ନିର୍ମମ ଶବ୍ଦ କହିବା ଦେଖି ମୂକ ହେଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏହି କଥା ମେଘ ଗର୍ଜନା ଭଳି ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆଘାତ କଲା, ଦୁଃଖ ଏବଂ ବିଷାଦରେ ତାଙ୍କ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ରାଜା ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ଭାବି, “ରାମ!” ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଛେଦିତ ଗଛ ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର, ମନୋବିକାର ଭଳି, ରୋଗୀ ଭଳି, ଶକ୍ତିହୀନ ସର୍ପ ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ହେଲେ। କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ କଣ୍ଠରେ ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତୁମକୁ ଏହି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ ସୁପରିଶ କଲା, ଯାହା ଉପକାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି କିନ୍ତୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାଶ କରିବା ଉପାୟ? ତୁମେ ମୋ ସହ ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛ, ମନେ ହୁଏ ଯେପରି ଭୂତ ପିଶାଚ ତୁମ ମନକୁ ଅଧିକାର କରିଛି; ଏପରି ଦୁର୍ଗୁଣ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ଛୁଆ ଭଳି ତୁମ କଳ୍ପନାର ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖୁଛି; କେଉଁଠୁ ଏହି ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେପରି ତୁମେ ଏପରି ବର ମାଗିଲ?