ଦଶରଥ ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୃଦୟରେ କଷ୍ଟରେ ତଳମଳ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଏପରି ଶୂନ୍ୟ ଘରରେ, ଅନ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ପଡି, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇଛ । ରାଜା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ବଡ ବିପଦ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି ତୁମର ନୀତିମୟ ମନ ଏପରି ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ମୁଁ ଏପରି ଅପରାଧ କିମ୍ବା ଅସନ୍ତୋଷ ତୁମରୁ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି, ତେଣୁ ଏପରି କଥା ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରୁନାହିଁ । ରାଘବ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭରତ ପରି ସମାନ, ଏହି କଥା ତୁମେ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ମତେ ଅନେକ ଥର କହିଥିଲ । ତେବେ, ତୁମେ କିପରି ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମଙ୍କୁ ଚଦଉ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ? ସେଉଁଠି ଏପରି ନରମ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ଧର୍ମରେ ରତ ରାମଙ୍କୁ କିପରି କଠିନ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ? ହେ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ଅଳଙ୍କୃତେ, ଚମତ୍କାର ଏବଂ ତୁମ ସେବାରେ ନିୟତ ରାମଙ୍କୁ କିପରି ବାସ୍ତୁତା ବାହାର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ? ରାମ ସବୁବେଳେ ଭରତ ଠାରୁ ବେଶି ତୁମ ସେବା କରିଛି; ମୁଁ ଏଥିରେ ଭରତଙ୍କ ତୁମପାଇଁ କୌଣସି ବିଶେଷ ଆଦର ଦେଖିନଥିଲି । ରାମ ଛଡା ଅନ୍ୟ କେଉଁଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଏପରି ଅଧିକ ସେବା, ଆଦର, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଖାଇପାରିବେ ? ଅନେକ ହଜାର ନାରୀ ଓ ନିର୍ଭର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ରାଘବଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କୌଣସି ଅଭିଯୋଗ ନାହିଁ । ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିବା ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଥିବା । ରାଘବ ସତ୍ୟରେ ଜଗତକୁ, ଦାନରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସେବାରେ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଧନୁଷରେ ଜିତିଥିବା । ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପ, ତ୍ୟାଗ, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସାଧାରଣତା, ଶିକ୍ଷା, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସେବା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ରାଘବରେ ଅଟୁଟ ଅଛି । ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ପରି ରାମଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ, ହେ ନାରୀ, ତୁମେ କିପରି ଅପକାର କାମନା କରିପାରିବ ? ମୁଁ କେବେ କାହାକୁ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିନଥିଲି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଭାଷା କହିଥିଲି; ତେଣୁ ଏବେ, ତୁମ ଚିତ୍ତ ରଖି, ରାମଙ୍କୁ ଯେଉଁ କଥା ତୁମେ ଚାହୁଁଛ, ତାହା କିପରି କହିପାରିବି ? ଯେଉଁଠି ଧୈର୍ୟ, ତପ, ତ୍ୟାଗ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅହିଂସା ଅଛି, ଏହି ରାମ ଛଡା ମୁଁ କାହାପାଖରେ ଯିବି ? ହେ କୈକେୟୀ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ଶକ୍ତିହୀନ, ତପସ୍ୱୀ, ଦୁଃଖରେ ନିମଗ୍ନ; ତୁମେ ମୋପାଇଁ ଦୟା କରିବା ଉଚିତ । ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ କିଛି ଲଭ୍ୟ, ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁ ଦେଇଦେବି; କିନ୍ତୁ ରୋଷକୁ ମନେ ରଖନାହିଁ । ମୁଁ ହାତ ଜୋଡି କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଖରେ ଅଞ୍ଜଳି କରି, ଚରଣସ୍ପର୍ଶ କରି, ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲି; ଅଧର୍ମ ମୋପାଖରେ ଆସୁ ନାହିଁ । ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ତି କରୁଥିବା, ଅଚେତନ, ଅସ୍ଥିର ଦଶାରେ, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଦୁଃଖରେ ଏକାଉଁ ହୋଇଯିବା । ସେ ଜଳର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ବିନ୍ତି କରିଥିଲେ, ତେବେ କୈକେୟୀ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କଠୋର କଥା କହିଲେ । କୈକେୟୀ କହିଲେ, “ଯଦି ଦୁଇ ବର ଦେଇ ଏବେ ତୁମେ ପଶ୍ଚାତାପ କରୁଛ, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ତୁମେ କିପରି ଧର୍ମ କଥା କହିପାରିବ ? ଯେବେ ଅନେକ ରାଜର୍ଷିମାନେ ତୁମ ସହ ଧର୍ମ କଥା କହିବେ, ତୁମେ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବ ? ତୁମେ କହିବା, ‘ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ବଞ୍ଚିଲି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଠକିଲି’ ? ଦୟାଳୁ ମନୁଷ୍ୟ, ଦେଇଥିବା ବରକୁ ଏବେ ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ, ରାଜମାନଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା ଦେବା । ଶୈବ୍ୟା ପକ୍ଷୀକୁ ନିଜ ମାଂସ ଦେଇଥିଲେ, ଅଲର୍କ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦଶା ପାଇଥିଲେ । ସମୁଦ୍ର ନିଜ ଶପଥ ପାଳନ କରି ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁନାହିଁ; ତୁମେ ଏପରି କଥା ମନେ ରଖି ଶପଥ ଭଙ୍ଗ କରନାହିଁ । ତୁମେ ଧର୍ମ ଛାଡି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ସଦା କୌଶଳ୍ୟା ସହ ଏକାଉଁ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି । ଧର୍ମ କି ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କି ମିଥ୍ୟା—ଯେଉଁ ଶପଥ ଦେଇଛ, ତାହା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ । ଯଦି ରାମ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଉଛ, ମୁଁ ଏଠାରେ ବିଷ ପିଇ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମରିଯିବି । ଯଦି ମୁଁ ଏକ ଦିନ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଦେଇ ଦେଖିପାରିବି, ମୃତ୍ୟୁ ମୋପାଇଁ ଅଧିକ ଭଲ । ମୁଁ ଭରତ ଓ ମୋର ନାମରେ ଶପଥ କରୁଛି, ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ଛଡା କୌଣସି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବି ନାହିଁ । ଏପରି କଥା କହି କୈକେୟୀ ଚୁପ ହେଲେ; ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରୁଥିବା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ । କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବିଷୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲା, ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହେଲା; ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଅସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ କଠୋର କଥା ସହିଲେ । ଏହି ଉପଦ୍ରବ ମନରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ନିମନ୍ତେ ଦୁଃଖ ଆଣିଥିଲା, ଦଶରଥଙ୍କ ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭରିଗଲା, ସେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଶପଥ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ‘ରାମ’ କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ବୃକ୍ଷ କଟାଯାଇ ପଡିଥିବା ପରି ଭୂମିରେ ଚୁଇଁ ପଡିଲେ । ମନ ହାରାଇ, ପାଗଳ ପରି, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦଶାରେ, ଶକ୍ତି ହୀନ, ଅଜଗର ପରି ଶକ୍ତି ହରାଇ ଦଶରଥ ଭୂମିରେ ଲୁଟିଲେ । ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ଶବ୍ଦରେ ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ କିଏର ଉପଦେଶରେ ଏପରି ନାଶକାରୀ କାମ କରୁଛ, ଯାହା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଉପକାର ଲାଗେ ? ତୁମେ ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ବିନା କଥା କହୁଛ, ମନ ପିଶାଚ ପରି ହୋଇଯାଇଛ; ଏପରି ଦୁଷ୍ଟତା ମୁଁ ତୁମ ଚରିତ୍ରରେ କେବେ ଦେଖିନଥିଲି ।