ଦଶରଥ ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ସମୟରେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବିନାହିଁ, ମୋର ଚେତନା ହରାଇଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଯେମିତି ଜଗତ ରହିପାରେ ନାହିଁ, ପାଣି ବିନା ଫସଲ ଚାଷ ହୁଏନାହିଁ, ସେଇପରି ରାମ ବିନା ମୋର ଜୀବନ ଏହି ଦେହରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଏଠାରେ ଛାଡିଦିଅ।" ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଖକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କଲେ, "ମୁଁ ତୁମର ପାଦସମ୍ପର୍କ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଦୟା କର, ଏପରି ଭୟାନକ ଚିନ୍ତା କାହିଁକି କରିଲ? ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଭାରତ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଯେପରି ଆଗରୁ ରଘୁନାଥ ପାଇଁ କହିଥିଲ, ସେହିପରି ହେଉ। ରାମ ମୋର ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିବା ତୁମ କଥା ମୁଁ ଜାଣିଛି। ସେ କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛି, ଏହି ଖାଲି ଗୃହରେ ତୁମେ ଭୂତପ୍ରବେଶ କରିଛ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ କୁଳରେ ବଡ଼ ଅପଶୁଭ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି ତୁମର ଧର୍ମମୟ ମନ ବିପଥେ ଚାଲିଗଲା।" "ଏପରି ଅପକର୍ମ କିମ୍ବା ମୋତେ ଅପ୍ରିୟ କଥା ତୁମେ ପୂର୍ବେ କେବେ କରିନଥିଲ; ତେଣୁ ଏହା ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରୁନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ ରଘୁନାଥ ଏବଂ ଭାରତ ତୁମ ଚକ୍ଷୁରେ ସମାନ; ଯେପରି ତୁମେ ପ୍ରାୟ ଶିଶୁଦିନ ମୋତେ କହିଥିଲ। ତେବେ ଏପରି ଧର୍ମଶୀଳ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୋକକୁ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ? ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁକୁମାର ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ସେଠିପାଇଁ କଠୋର ଅରଣ୍ୟବାସ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ? ରାମ ଯିଏ ଚରିତ୍ରମୟ, ତୁମ ସେବାରେ ନିରତ, ସେଠିପାଇଁ ତୁମେ ନିବାସନ ଚାହିଲ କାହିଁକି?" "ବସ୍ତବରେ, ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ଭାରତଠାରୁ ଅଧିକ ସେବା କରିଥାନ୍ତି; ଏଥିରେ ମୁଁ ଭାରତଙ୍କ ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ନେହ କିମ୍ବା ଆଦର କେଉଁଠି ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଏପରି ମହାପୁରୁଷ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଏ ଶବ୍ଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧିକ ସେବା, ଆଦର ଦେଉଥିବେ? ହଜାର ହଜାର ନାରୀ ଓ ଅନୁଚରମାନେ ମଧ୍ୟ ରଘୁନାଥ ବିରୁଦ୍ଧରେ କେବେ ଅପବାଦ କରନାହାନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟସିଂହ ରାମ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥାରେ ଜିତିନେଉଛନ୍ତି, ଲୋକଙ୍କ ସ୍ନେହ ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି।" "ସତ୍ୟରେ ରଘୁନାଥ ଜଗତକୁ ସତ୍ୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନରେ, ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ସେବାରେ, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଧନୁଷ୍ୟରେ ଜିତିନେଉଛନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପ, ବିରକ୍ତି, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ଶିକ୍ଷା, ବୃଦ୍ଧସେବା—ସବୁ ଗୁଣ ରଘୁନାଥରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦେବତାସମ, ମୁନିମାନେ ପରି ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ପ୍ରତି ତୁମେ କିପରି ଅପକଳ୍ୟାଣ ଚାହୁଁଛ?" "ମୁଁ କେବେ କାହାକୁ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହିନଥିଲି, ସବୁଠୁ ମୃଦୁଭାଷୀ; ତେବେ ଏବେ କିପରି ତୁମ ପାଇଁ ଏପରି କଥା ରାମଙ୍କୁ କହିପାରିବି, ଯାହା ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗିବେ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେବେ? ଯେଉଁଠି ଧୈର୍ୟ, ତପ, ବିରକ୍ତି, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଅଛି, ତାକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କାହା ପାଖକୁ ଯିବି?" "କୈକେୟୀ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, ଶ୍ରମିତ, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ଦୁଃଖିତ ଓ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ; ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖା। ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେକିଛି ମିଳିପାରିବ, ସେ ସବୁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି; କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧକୁ ନିଜ ଉପରେ ଆସିବା ଦିଅନାହିଁ।" "ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ନିଧାନ କରୁଛି, କୈକେୟୀ, ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି; ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷା କର, ଅଧର୍ମ ମୋତେ ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏପରି ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ଦଶରଥ, କ୍ଷୁଦ୍ର, ଅବସ୍ଥିର ଓ ଅଚେତନ ହୋଇ, ଶୋକରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ସେ ଆବାର ଆବାର ଦୟା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲେ, ତେବେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବପେକ୍ଷା ଅଧିକ କଠିନ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଯଦି ଦୁଇଟି ବର ଦେଇ ଏବେ ଅନୁତାପ କରୁଛ, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ତୁମର ଧର୍ମ କିପରି କଥା ହେବ? ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ରାଜା ଏବଂ ଋଷିମାନେ ତୁମ ସହିତ ବସି ଧର୍ମ କଥା ହେବେ, ତୁମେ କିଏଁସ୍ପର୍ଶ କରିବ? ତୁମେ କହିବେ କି, 'ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ବଞ୍ଚିଲି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଠକାଇଲି'? ଏପରି କରି, ତୁମେ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ଅପମାନ ଦେଉଥିବ।" "ଶେବ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଖଣ୍ଡ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଅଲର୍କ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଦାନ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଲାଭ କରିଥିଲେ; ସମୁଦ୍ର ନିଜ ସଂକଳ୍ପ ପାଳନ କରି କେବେ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେନାହିଁ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆଗରୁ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ଭଙ୍ଗ କରନାହିଁ।" "ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, କୌଶଳ୍ୟା ସହିତ ସୁଖରେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ ଦୁଷ୍ଟମନା। ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ—ଯାହା ମୋତେ ବଚନ ଦେଇଛ, ତାହା କେବେ ଭଙ୍ଗ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯିବ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହି ମହଲ୍ଲାରେ ବିଷ ପିଇ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଦେବି।" "ମୁଁ ଯଦି ଦିନେକୁ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଦେଇପାରିବି, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ଭାରତ ଏବଂ ମୁଁ ଦୁଇଜଣ ଶପଥ କରୁଛୁ, ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ବ୍ୟତୀତ ମୁଁ କିଛି ଚାହୁଁନାହିଁ।" ଏପରି କହି କୈକେୟୀ ଚୁପ ହେଲେ; ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଆଉ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ ମୁଖରୁ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ଏବଂ ଭାରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବିଷୟରେ ଏପରି କଠିନ କଥା ଶୁଣି, ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିକଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏକ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖି ଚୁପ ହେଇ ରହିଗଲେ, ଯଦିଓ ସେ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିଲେ।