ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା । ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—'ଏହା କି ମୋର କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ? କିମ୍ବା ମୁଁ ମନୋଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲି? କିମ୍ବା ଏହା କୌଣସି ଅସୁସ୍ଥତା, କିମ୍ବା ମୋର ମନ ଉପରେ ଆଘାତ?' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ରାଜା ଏ ସମୟରେ କୌଣସି ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ । କୈକେୟୀଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହେଇ, ସେ ଅପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଜମିରେ ବସି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ଏକ ହରିଣୀ ଯେମିତି ବାଘିଣୀକୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୁଏ । ମନେ ଘୋର କ୍ଷୋଭ ଓ ରୋଷ ଭରିଥିଲା, ସେ ଏକ ସର୍ପ ଯେମିତି ମନ୍ତ୍ରବଳିରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାର ବିଷ ଥିଲା, ଏଭଳି ରାଜା କ୍ଷୋଭରେ ଦୁଃଖର କଥା କହିଲେ । ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ସେ ପୁଣି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ । ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ରାଜା କିଛି ସ୍ଥିର ହେଲେ, ତଥାପି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ । ଏବେ ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ତାପିତ ହୋଇ କହିଲେ, "ନିଷ୍ଠୁରିଣୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଏହି କୁଳର ନାଶକ!" "ରାମ କଣ ତୁମକୁ କିଛି ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ମୁଁ କଣ ଅପରାଧ କରିଛି? ରାଘବ ସଦା ତୁମକୁ ନିଜ ମାତା ପରି ସମ୍ମାନ ଦେଇଛନ୍ତି ।" "ତେବେ କଣ କାରଣରୁ ତୁମେ ଏହି ଅପକାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଗୃହରେ ରଖିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ମୋ ନାଶକୁ ଚାହୁଁଛ?" "ହେ ରାଜକୁମାରୀ, ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଷ ଥିବା ସର୍ପ ପରି ହେଉଛ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରୁଛି—" "ମୁଁ କଣ ଅପରାଧ କରିଛି ଯେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି? ମୁଁ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା ମୋ ସମ୍ପତ୍ତି ଦେଇଦେଇପାରିବି ।" "ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବିନା, ମୋର ଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଜଗତ କିପରି ରହିପାରିବ, କିମ୍ବା ପାଣି ବିନା ଫସଲ?" "କିନ୍ତୁ ରାମ ବିନା, ଏହି ଦେହରେ ମୋର ପ୍ରାଣ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି କୁସଂକଳ୍ପକୁ ତୁରନ୍ତ ପରିତ୍ୟାଗ କର ।" "ମୁଁ ତୁମ ପାଦରେ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି—ମୋତେ କ୍ଷମା କର । ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତା କାହିଁକି ହେଲା, ହେ ପାପିଷ୍ଠା?" "ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଭାରତ ପ୍ରେମ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଆଗରୁ ଯେପରି ରାଘବ ବିଷୟରେ କହିଥିଲ, ସେପରି ହେଉ ।" "ସେ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ମିଠା କଥା କହିଥିଲ, ସେ କେବଳ ସେବା ପାଇଁ ଥିଲା ।" "ଏହା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ମୋତେ ବେଶ୍ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ; ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଗୃହରେ ତୁମେ ଅନ୍ୟର ଅଧିନ ହୋଇଯାଇଛ ।" "ହେ ରାନୀ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ଏକ ବଡ଼ ଦୁର୍ଗତି ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି ତୁମର ଧର୍ମପରାୟଣ ମନ ବିପଥେ ଗଲା ।" "ପୂର୍ବେ କେବେ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି କୌଣସି ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା ଅପ୍ରସନ୍ନ କାମ କରିନଥିଲ; ଏହିକଥାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରୁନି ।" "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ରାଘବ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭାରତ ସମାନ; କାଳେ କାଳେ ତୁମେ ମୋତେ ଏହି କଥା କହିଥିଲ ।" "ହେ ଭୟଭୀତ, ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ, ଚୌଦ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ?" "ଏପରି ନମ୍ର ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ ଯାହାର ମନ, ସେ ନାଜୁକ ରାମଙ୍କୁ କିପରି କଠୋର ଅରଣ୍ୟରେ ପଠାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ?" "ହେ ଶୁଭନେତ୍ର, ରାମ ଯିଏ ଆପଣଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ସେବା କରେ, ସେ ଚରିତ୍ରବାନ୍ତିକୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ଦେବାକୁ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ?" "ନିଶ୍ଚିତ, ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ଭାରତଠାରୁ ଅଧିକ ସେବା କରେ; ଏଥିରେ ମୁଁ ଭାରତଙ୍କର କୌଣସି ବିଶେଷ ଆଦର ଦେଖିନଥିଲି ।" "ସେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯିଏ, ସେ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ ଆଖରେ, କଥାରେ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏପରି ସେବା, ଆଦର ଓ ଆଜ୍ଞାକାରିତା ଦେଖାଇପାରିବ?" "ହଜାର ହଜାର ନାରୀ ଓ ନିର୍ଭରଶୀଳ ମଧ୍ୟରେ ରାଘବ ବିରୁଦ୍ଧରେ କେବେ କୌଣସି ଅପବାଦ ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ ।" "ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ରାମ, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ, ମୃଦୁ କଥାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିଛନ୍ତି ଓ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରେମ ହାସଲ କରିଛନ୍ତି ।" "ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରାଘବ ଜଗତକୁ, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେବା ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧମାନେ, ଓ ଧନୁଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତିଛନ୍ତି ।" "ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ବିରାଗ, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସାଧୁପନ୍ଥା, ଶିକ୍ଷା, ଓ ବୃଦ୍ଧସେବା—ଏହି ସବୁ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛି ।" "ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦେବତା ସମ, ଏପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ରାମଙ୍କୁ କିପରି ତୁମେ ଅପକାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ?" "ମୁଁ କେବେ କୌଣସି ଲୋକଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିନଥିଲି, ସବୁଠାରେ ମୃଦୁଭାଷୀ; ତେବେ ଏବେ କିପରି ତୁମ ପାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ଏମିତି କଥା କହିପାରିବି, ଯାହା ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗିବ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେବ?" "ଯାହାର ମଧ୍ୟରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ବିରାଗ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା, ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ଅଛି—ସେ ଛଡ଼ା ମୁଁ କାହାଠାରେ ଯିବି?" "ହେ କୈକେୟୀ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, କ୍ଷୀଣ, ତପସ୍ଵୀ, ଦୁଃଖିତ, ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇ ତୁମ କୃପାକୁ ଆଶା କରୁଛି ।" "ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ସମ୍ପଦ ମିଳିପାରିବ, ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମୁଁ ସବୁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି; କିନ୍ତୁ ରୋଷକୁ ତୁମ ଉପରେ ଆସିବାକୁ ଦିଅନାହିଁ ।" "ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ପକାଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି, ହେ କୈକେୟୀ, ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷା କର; ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ମୋତେ ଛୁଅନାହିଁ ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ରୋଇ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଲୁଟିପଡ଼ି, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ । ସେ ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ । ଏତେବେଳେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବଠାରୁ ବଡ଼ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ହେ ରାଜନ, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇ, ଏବେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରୁଛ, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ଧର୍ମ କିପରି କହିପାରିବ?" "ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ରାଜା ଋଷିମାନେ ତୁମ ସହ ବସି ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିବେ, ତେବେ ତୁମେ କଣ ଉତ୍ତର ଦେବ?" "ତୁମେ କହିବେ କି, 'ମୁଁ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ବଞ୍ଚିଲି, ସେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ, ତଥାପି ମୁଁ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଧୋଖା ଦେଲି'?" "ବର ଦେଇ ଏବେ ଅନ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଅପମାନ ଆଣିବ ।