ଏହି କଥା ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦ୍ଵାଦଶ ସର୍ଗରୁ ନିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାରାଜ ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କର କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଯେ, ଏହା କ’ଣ ମୋର କୌଣସି ସ୍ଵପ୍ନ, ନାହିଁଲେ ମୁଁ ମନସିକ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛି କି? କିମ୍ବା ଏହା କୌଣସି ଅପମାନ ବା ମନସିକ ଅଶାନ୍ତି? ଏହିପରି ଭାବି, ସେ ସମୟରେ କୌଣସି ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିଲା ନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ଏକ ମୂର୍ଛିତ ଅବସ୍ଥାରୁ ପୁନର୍ବାର ଶୁଧିକୁ ଫେରିଲେ। ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଏତେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ମିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଏକ ହରିଣୀ ଅପରାହ୍ନ ବେଳେ ବାଘିଣୀକୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୁଏ। ସେ ନିଜେ ମାଟି ଉପରେ ବସି, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ସେ ଏକ ମନ୍ତ୍ରବନ୍ଧିତ ସର୍ପ ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ଷୁଦ୍ରା ତପସ୍ଵିନୀ ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଯାଇଥିବା ମାନବ ଭଳି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, କେତେକ୍ଷଣ ପରେ ସେ ପୁନଃ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଲଭିଲେ ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଭାବରେ କହିଲେ—"ହେ କୈକେୟୀ, ତୁମେ କେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା? ରାମ ତୁମ ପାଖରେ କେଉଁ ଅପରାଧ କଲେ? ମୁଁ କେଉଁ ଦୋଷ କଲି? ରାଘବ ସଦା ତୁମକୁ ନିଜ ମାତୃଭାବରେ ଦେଖିଛନ୍ତି। ତେବେ କିଏ ତୁମେ ଏହି ଭୟାନକ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ରଖିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ମୋର ଧ୍ୱଂସ ଚାହୁଁଛ। ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପଭଳି ହେଉଛ, ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ ରାମଙ୍କର ଗୁଣଗାନ କରୁଛି। ମୁଁ କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି? ମୁଁ କୌସଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ମୋର ସମ୍ପଦକୁ ଛାଡ଼ିପାରେ, କିନ୍ତୁ ରାମକୁ ନୁହେଁ। ଯଦି ମୁଁ ରାମକୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ମୋର ଜୀବନ ଥିବ ନାହିଁ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଜଗତ କିପରି ରହିପାରିବ? ପାଣି ବିନା ଫସଲ କିପରି ବଢ଼ିପାରିବ?" "ରାମ ବିନା ଏହି ଦେହରେ ମୋର ପ୍ରାଣ ରହିପାରିବ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଅପବିତ୍ର ଇଚ୍ଛାକୁ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କର। ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ପାଦକୁ ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଲାଗେଇବି, ଦୟାକରି ମୋତେ କ୍ଷମା କର। ଏହି ଦୁର୍ମନ୍ତ୍ରଣା କାହିଁକି ଧାରଣ କଲା? ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଭାରତ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ବା ଦ୍ୱେଷ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଯେପରି ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ରାଘବ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ, ସେପରି ହେଉ।" "ରାମ ମୋର ପ୍ରଥମ ପୁଅ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରମୁଖ। ତୁମେ ଯେପରି ମିଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିଥିଲା, ସେ କେବଳ ସେବା ପାଇଁ ଥିଲା। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଦେଉଛ। ଏହି ଘର ଏବେ ଅନ୍ୟର ଅଧୀନରେ ପଡ଼ିଛି, ତୁମ ମନ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଛ। ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ପୂର୍ବେ କଦାଚିତ୍ ଘଟିନଥିଲା। ରାଘବ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସଦା ଭାରତ ସମାନ; ଏହି କଥା ତୁମେ ଶିଶୁବେଳେ ମୋତେ ବି କହିଥିଲ। ତେବେ ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବିଶ୍ରୁତ ପୁଅକୁ ଚଉଦ ଡ଼ିଁଘା ବନବାସ ପାଇଁ କିପରି ଚାହୁଁଛ? ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମ ପାଇଁ ଏପରି କଠୋର ଇଚ୍ଛା କିପରି ହେଲା? ରାମ ସଦା ତୁମେ ପ୍ରତି ସେବା କରନ୍ତି, ଭାରତ ତୁମ ପ୍ରତି ଏପରି ଭାବ ଦେଖାଇନାହାନ୍ତି। ରାମ ଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ କିଏ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ଓ ସେବା କରିପାରିବ? ହଜାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମହିଳା ଓ ନିର୍ଭରଶୀଳ ମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଘବ ବିରୁଦ୍ଧରେ କେବେ ଅପବାଦ ଦେଇନାହାନ୍ତି। ରାମ, ମାନବସିଂହ, ନିର୍ମଳ ହୃଦୟର ଅଧିକାରୀ, ସଦା ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିନେଉଛନ୍ତି।" "ରାଘବ ସତ୍ୟରେ ଜଗତକୁ, ଦାନରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେବାରେ ବଡ଼ମାନେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତିନେଉଛନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ତ୍ୟାଗ, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ଶିକ୍ଷା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ ସେବା—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦେବତାସମ ରାମ ପ୍ରତି ତୁମେ କିପରି ଅମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରୁଛ? ମୁଁ କେବେ କାହା ପ୍ରତି କଠୋର କଥା କହିନାହିଁ, ତେବେ ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ଏପରି କଥା କିପରି ରାମଙ୍କୁ କହିପାରିବି? ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ତ୍ୟାଗ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା, ଓ ଅହିଂସା ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ସେଠି ଛାଡ଼ି ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?" "ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, କ୍ଷୀଣ, ତପସ୍ଵୀ, ଦୁଃଖିତ ଓ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ; ତୁମେ ମୋପ୍ରତି ଦୟା କର। ଏ ଭୂମିରେ ଯେଉଁଠାରେ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହା କିଛି ମିଳିପାରିବ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି; କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧକୁ ମନରେ ନେଉନାହାଁ। ମୁଁ ତୁମେ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡ଼ିଛି, ପାଦ ଛୁଇଁଛି; ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ, ଅଧର୍ମ ମୋତେ ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ବିକଳ ଓ ମୂର୍ଛିତ ହେଇ, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ସେ ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖ ସାଗରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିବା ବେଳେ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ଏଉଁଠିଏ ଆଉ ଅଧିକ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏ ରାଜନ୍, ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇ ବି ଏବେ ଅନୁତାପ କରୁଛ, ତେବେ ଏ ଭୂମିରେ ତୁମର ଧର୍ମ କିପରି ଥିବ? ତୁମେ କିପରି ନାୟକ ଭାବରେ ଏହି କଥା କହିପାରିବ?" ଏପରି ଭାବେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତର ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଘର ଉପରେ ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ଆସିଥିଲା।