ଏହି ସମୟରେ କୈକେୟୀ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାରେ କହିଲେ, “ଏହା ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶା; ତୁମେ ଯେଉଁ ବର ଦେଇଥିଲ, ମୁଁ ସେହି ବରକୁ ଏବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏବଂ ଆଜି ମୁଁ ଚାହେଁ ଯେ, ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ବିଦାୟ ଦେଖିବି।” ସେଉଁଠାରେ ଆଉ କହିଲେ, “ତୁମେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ହୁଅ; ତୁମ ଦିଆଁ ପ୍ରତିଞ୍ଞାକୁ ପାଳନ କର। ତୁମର ବଂଶ, ଚରିତ୍ର ଓ ଜନ୍ମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କର। କାରଣ, ରୁଷିମାନେ କହନ୍ତି, ପରଲୋକରେ ସତ୍ୟବାଦିତା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ।” ଏହି ଘଟଣା ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। କୈକେୟୀଙ୍କ ନିର୍ଦୟ କଥା ଶୁଣି, ମହାନ ଦଶରଥ ରାଜା କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ ଏବଂ ଭୟାନକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, “ଏହା କି ମୋର କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ? କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଇଛି? କିମ୍ବା ଏହା କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ କି? କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଯାଇଛି?” ଏପରି ଭାବି, ସେ ଏ ସମୟରେ କୌଣସି ଶାନ୍ତି ନ ପାଇଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ସେ କ୍ଷଣେ ଅଚେତନ ହେଲେ, ପୁଣି ସ୍ଥିର ହେଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ମୃଗ ଯେପରି ଅଚାନକ ବାଘିଣୀକୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୁଏ, ସେପରି ଦଶରଥ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ଭୂମିରେ ବସି, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ସେପରି ଏକ ସର୍ପ, ମଣ୍ତ୍ରବଳରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିଲେ ଯଦ୍ୟପି ତାଙ୍କର ବିଷ ଘନ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ନିନ୍ଦା କଥା କହିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ମନ ନେଇ, ପୁଣି ସେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ; କିଛି ଦେଉଁଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଆତ୍ମସ୍ଥିତି ଫେରିଲେ। ତା’ପରେ ତିନି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହୋଇ କହିଲେ, “ନିଷ୍ଠୁରିଣୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଏହି ପରିବାରକୁ ନାଶ କରୁଥିବା!” “ରାମ କେଉଁ ଅପରାଧ କଲେ? କିମ୍ବା ମୁଁ କେଉଁ ପାପ କରିଛି, ହେ ଦୁଷ୍ଟେ? ରାଘବ ତୁମକୁ ସବୁବେଳେ ନିଜ ମାତା ପରି ମାନିଛି।” “ତେବେ କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏପରି କୁକର୍ମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” “ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଗୃହରେ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛି, ତଥାପି ତୁମେ ମୋ ନାଶକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ।” “ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ, ରାମଙ୍କର ଗୁଣଗାନ ସମସ୍ତେ କରୁଥିବା ବେଳେ, ତୁମେ ତ ଏକ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପୀଣୀ ପରି ହେଉଛ।” “ମୁଁ କିଏ ଅପରାଧ କରିଛି ଯେ, ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି? ମୁଁ କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା ମୋ ଧନ ଦେଇପାରିବି, ତଥାପି ରାମକୁ ନୁହେଁ।” “ଯଦି ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ମୋର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଜଗତ କି ରହିପାରିବ? କିମ୍ବା ପାଣି ବିନା ଫସଲ?” “କିନ୍ତୁ ରାମ ବିନା ଏ ଦେହରେ ମୋର ପ୍ରାଣ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ପାପ ନିଶ୍ଚୟକୁ ତ୍ୟାଗ କର।” “ମୁଁ ତୁମ ପାଦକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଛୁଇଁବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଦୟା କର। ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବ କାହିଁକି ଧାରଣ କଲ, ହେ ପାପିନୀ?” “ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଭାରତ ପ୍ରତି ମମତା ବା ଦ୍ୱେଷ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ରାଘବ ବିଷୟରେ ଯେପରି ଆଗରୁ କହିଥିଲ, ସେହିପରି ହେଉ।” “ସେ ମୋର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ। ତୁମେ ଯାହା କହିଥିଲ, ତାହା କେବଳ ସେବାପାଇଁ ଥିଲା।” “ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ; ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଗୃହରେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଅଧିକୃତ ହୋଇଯାଇଛ।” “ହେ ରାଣୀ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମ ମନ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛ।” “ପୂର୍ବେ କେବେ ବି, ହେ ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା, ତୁମେ ମୋତେ କେବେ ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିନଥିଲ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରୁନି।” “ନିଶ୍ଚିତଭାବେ, ରାଘବ ଏବଂ ଭାରତ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମାନ; କାରଣ ଛୋଟବେଳେ ତୁମେ ପ୍ରାୟ ଏହିପରି କଥା କହୁଥିଲ।” “ହେ ଭୀତା, କିପରି ତୁମେ ଏହି ଧର୍ମାତ୍ମା, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷରେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” “ଏପରି ନମ୍ର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କୋମଳ ପୁତ୍ରକୁ କିପରି ଦୁଃଖଦ ଅରଣ୍ୟବାସ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” “ହେ ଶୁଭଦ୍ରଷ୍ଟି, ରାମ ଯିଏ ମଧୁର ଓ ସେବାକୁ ପ୍ରିୟ, ତା’କୁ ବନବାସ ଦେବାକୁ କିପରି ଚାହୁଁଛ?” “ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ରାମ ସବୁବେଳେ ତୁମକୁ ଭାରତଠାରୁ ଅଧିକ ସେବା କରେ; ଏଥିରେ ଭାରତଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ବିଶେଷ କୌଣସି ଗୁଣ ମୁଁ ଦେଖେନି।” “ଏଉଁ ପୁରୁଷଅନ୍ୟ କିଏ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଏପରି ଉତ୍ତମ ସେବା, ଆଦର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଖେଇପାରିବେ?” “ହଜାର ହଜାର ନାରୀ ଓ ଅନୁଚରମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ରାଘବ ବିରୁଦ୍ଧରେ କେବେ କୌଣସି ଅପବାଦ ଶୁଣାଯାଇନି।” “ପୁରୁଷସିଂହ ରାମ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ମୃଦୁ କଥା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଜିତିଛନ୍ତି, ଲୋକଙ୍କର ସ୍ନେହ ଅଧିକାର କରିଛନ୍ତି।” “ସତ୍ୟରେ ରାଘବ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକକୁ, ଦାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ, ସେବାରେ ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ, ଧନୁର୍ବାଣରେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତିଛନ୍ତି।” “ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପ, ତ୍ୟାଗ, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ଶିକ୍ଷା, ଓ ବୃଦ୍ଧସେବା—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ରାଘବରେ ଅଟୁଟ ଅଛି।” “ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦେବତାମାନେ ସମାନ, ମହାତ୍ମା ରାମ ବିରୁଦ୍ଧରେ କିପରି ତୁମେ ଅପକାର ଚିନ୍ତା କରୁଛ?” “ମୁଁ କେବେ କାହାକୁ କଠୋର କଥା କହିନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହେ; ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ଏବେ କିପରି ରାମଙ୍କୁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ କଷ୍ଟଦାୟକ କଥା କହିପାରିବି?” “ଯେଉଁଠି ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ତପ, ତ୍ୟାଗ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା, ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଅହିଂସା ଅଛି—ସେଠି ରାମ ବ୍ୟତୀତ ମୁଁ କାହାଠାରେ ଯିବି?” “ହେ କୈକେୟୀ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, କ୍ଷୀଣ, ତପସ୍ୱୀ, ଦୁଃଖୀ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଭୋଗୁଛି—ମୋପ୍ରତି ଦୟା କର।” “ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଧନ ମିଳିପାରେ, ସେସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ କ୍ରୋଧକୁ ଅନୁସରଣ କରନି।” “ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡ଼ିଛି, ପଦସ୍ପର୍ଶ କରୁଛି; ରାମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ—ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ମୋତେ ଛୁଇଁନାହିଁ।” ଏପରି ଭାବରେ, ଦୁଃଖରେ ଅତିଭୂତ ହୋଇ, ଅଚେତନ ହୋଇ, ମହାରାଜା ଦଶରଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲେ।