କୈକେୟୀ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଦୂଃଖ ହୃଦୟରେ କହିଲେ, “ରାମ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଶିଳ୍ପୀ ପରି, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଏବେ ତାପସ ହେଉନ୍ତୁ। ଏହି ସମୟରେ ମୋର ଇଚ୍ଛା—ବର ଯାହା ଆପଣ ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ମୁଁ ବାଛିଛି—ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ଯେ, ରାଘବ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ରାଜ୍ୟ ଅବିରୋଧରେ ଭରତ ଶାସନ କରୁନ୍ତୁ। ଏହି ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛା। ଆପଣ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ହେଇ, ଶପଥ ପାଳନ କରନ୍ତୁ, ଜନ୍ମ, ଚରିତ୍ର ଓ ବଂଶକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି—ପରଲୋକରେ ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ।" ଏହି କ୍ରୂର କଥା କାନରେ ପଡ଼ିବା ସହିତ, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, "ଏହା କି ମୋର ଦିନସ୍ୱପ୍ନ, କିମ୍ବା ମୋର ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛି, କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର?" ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ କିଛି ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇଲେ ନାହିଁ। କୈକେୟୀଙ୍କ କଥାରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ପୁନଃ ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଲେ। ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଭ୍ରମିତ ହୃଦୟରେ, ମୃଗୀକୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୋଇଥିବା ମୃଗ ପରି, ସେ ମାଟିରେ ବସି, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ମାନ୍ୟବର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦଶରଥ, ଏକ ସର୍ପ ପରି ଅନ୍ତଃପୂରରେ ଅଟକି, କ୍ରୋଧରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ। ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାସି, ସେ ପୁନି ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; କିଛି ସମୟ ପରେ, ଦୁଃଖରେ ଚୁରି ହୋଇ, ସେ ପୁନି ସ୍ମୃତିରେ ଆସି କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ କୈକେୟୀ! ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଏହି ବଂଶର ନାଶକ! ରାମ କେଉଁ ଅପରାଧ କଲେ, କିମ୍ବା ମୁଁ କେଉଁ ପାପ କରିଛି? ରାଘବ ସଦା ତୁମକୁ ମାତୃବତ୍ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛନ୍ତି। କେଉଁ ହେତୁରୁ ତୁମେ ଏହି ଅପକାର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଗୃହରେ ରଖିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ମୋର ନାଶ ଚାହୁଁଛ। ଅଜାଣି, ରୂପବତୀ, ତୁମେ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ପରି; ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରେ, ଏଉଁଠି, ତୁମେ କିଏଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଚିନ୍ତା ଧରିଛ? କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରିବି? ମୁଁ କୌଶଳ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା କିମ୍ବା ମୋ ଧନ ଛାଡ଼ି ପାରିବି, କିନ୍ତୁ ରାମାକୁ ନୁହେଁ। ଯଦି ମୁଁ ରାମାକୁ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ମୋର ଜୀବନ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ସୂର୍ୟ ବିନା ଜଗତ୍, ଜଳ ବିନା ଫସଲ୍ ଯେପରି। ରାମା ବିନା ଏହି ଦେହରେ ମୋର ପ୍ରାଣ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ପାପ ଚିନ୍ତା ଏବେ ଛାଡ଼। ମୁଁ ତୁମର ପାଦେ ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ—ଦୟା କର। କେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ଧରିଛ? ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଭରତ ପ୍ରେମ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ଯେପରି ତୁମେ ପୂର୍ବେ କହିଥିଲ, ତେଣୁ ହେଉ।" "ରାମା ମୋର ବଡ଼ ପୁଅ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ, ତୁମେ ଯାହା କହିଥିଲ, ଏହା କେବଳ ତୁମର ସେବା ପାଇଁ ଥିଲା। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଏ, ତୁମେ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଗୃହରେ ପ୍ରେତାତ୍ମା ପରି ହୋଇଯାଇଛ। ହେ ରାନୀ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ବଡ଼ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି ତୁମର ଧର୍ମପରାୟଣ ମନ ଏବେ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି। ତୁମେ ପୂର୍ବେ କଦାଚିତ୍ ମୋତେ ଅନୁଚିତ କିଛି କହିନଥିଲ, ତେଣୁ ଏହି କଥା ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରୁ ନାହିଁ। ରାଘବ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସଦା ଭରତଙ୍କ ସମାନ; ଏହି କଥା ତୁମେ ଶିଶୁକାଳରେ ମୋତେ କହିଥିଲ। ତେବେ, ଧର୍ମଶୀଳ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମ ପାଇଁ, ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ବନବାସ କିପରି ଚାହୁଁଛ? ଏତେ ସୁକୁମାର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯିଏ, ସେଠିପାଇଁ ଏତେ କଠିନ ବନବାସ କିପରି ଚାହ? ଶୁଭଦୃଷ୍ଟି, ମୋତେ କହ, ଯିଏ ତୁମ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ମଧୁର ଚରିତ୍ର, ତାହାକୁ ବନବାସ କିପରି ଚାହୁଁଛ? ରାମ ସଦା ତୁମକୁ ଭରତଠାରୁ ବେଶି ସେବା କରନ୍ତି; ଭରତଙ୍କ ତରଫରୁ ଏପରି ଭାବ ମୁଁ ଦେଖି ନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କିଏ ଏପରି ସେବା, ଆଦର ଓ ଆଜ୍ଞାପାଳନ କରିପାରିବ? ହଜାର ହଜାର ନାରୀ ଓ ପରିଚାରକ ମଧ୍ୟରେ, ରାଘବ ବିରୁଦ୍ଧରେ କେବେ ଅପବାଦ ଶୁଣି ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ପବିତ୍ର ହୃଦୟର ରାମ, ମୃଦୁ କଥାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଜିତିନେଇଛନ୍ତି। ସତ୍ୟରେ ଜଗତ୍, ଦାନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସେବାରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେ—ଏମିତି ରାଘବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିନେଇଛନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ତ୍ୟାଗ, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସରଳତା, ଶିକ୍ଷା, ବୃଦ୍ଧସେବା—ଏ ସବୁ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କରେ ଅଚଳ। ଏପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦେବତାସମ, ମହାତ୍ମା ରାମ ପାଇଁ ତୁମେ କିପରି ଅପକାମନା କରୁଛ? ମୁଁ କେବେ କାହାକୁ କଠୋର କଥା କହିନଥିଲି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହିଛି; ଏବେ ତୁମ ପାଇଁ ରାମାଙ୍କୁ କିପରି ଏପରି କଥା କହିପାରିବି, ଯାହା ତୁମକୁ ପ୍ରିୟ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖଦାୟକ? ଯିଏ ଧୈର୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ତ୍ୟାଗ, ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କୃତଜ୍ଞତା, ଓ ନିର୍ଦୟତାର ଅଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ସେ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିପାରିବି? ହେ କୈକେୟୀ, ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ, କ୍ଷୀଣ, ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ, ଦୁଃଖିତ ଓ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ; ମୋପରି ଦୟା କର। ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ କିଛି ମିଳିପାରିବ, ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି; କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧକୁ ଅନ୍ତରେ ଆସିବା ଦିଅନାହିଁ। ହେ କୈକେୟୀ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଓ ପାଦ ଛୁଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ—ରାମାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ, ଅଧର୍ମ ମୋତେ ଛୁଁନାହିଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କ୍ଷୁଭିତ ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ, ମହାରାଜ ଦଶରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶୋକରେ ଅବଶ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।