ରାଜା ଦଶରଥ କୈକେୟୀଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟକୁଳ ହୋଇଥିଲେ; ଏକ ଫାଦରେ ଫସିଥିବା ହରିଣ ପରି, ସେ ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେଲେ। ଏପରେ, କୈକେୟୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଉ କିଛି କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ— “ମହାରାଜ, ଆପଣ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେବାକୁ ଉପନ୍ୟାସ କରିଥିଲେ, ସେବେ ଆପଣ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ। ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ବର ଚାହେଁ; ମୋ ଶବ୍ଦ ଶୁଣନ୍ତୁ— ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଛି। ଏହି ଅଭିଷେକରେ, ମୋ ପାଇଁ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ; ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ବର, ଯାହା ଆପଣ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଇଥିଲେ। ଦେବ-ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଆପଣ ଏହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେ ସମୟ ଆସିଛି— ରାମଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟରେ ନଉ ଓ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ରହିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ରାମ, ଯିଏ ଦୃଢ ଚିତ୍ତ ଓ ଚିର ଚମର ପିନ୍ଧି ତପସ୍ବୀ ହେବେ; ଭରତ ଆଜି ଅବାଧାରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁନ୍ତୁ। ଏହି ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛା; ମୁଁ ଆପଣ ଦେଇଥିବା ବର ଚୟନ କରିଛି। ଆଜି ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଯାଉଥିବା ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ। ରାଜାଙ୍କୁ ରାଜା ହେବାକୁ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବାକୁ, ଜନ୍ମ ଓ ଚରିତ୍ର ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କହିଲେ; କାରଣ, ପରଲୋକରେ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ଏହି ତ୍ରୁତ୍ତା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଶ୍ରୀମତ୍ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗର ଆରମ୍ଭ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମହାରାଜ ଦଶରଥ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟକୁଳ ହେଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ ତଳିଗଲେ। ସେ ଭାବିଲେ— “ମୁଁ କି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଛି, କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ? କିମ୍ବା କିଛି ଅପରିଚିତ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଆକ୍ରମଣ କରିଛି?” ଏଭଳି ଭାବି, ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ କିଛି ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଅବସ୍ଥା ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରି ଦୁଃଖରେ ତଳିଗଲେ। ଅତି ବ୍ୟକୁଳ ଓ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ହରିଣ ଏକ ବାଘିନୀକୁ ଦେଖିଥିବା ପରି, ଗୋଟିଏ ଶୂନ୍ୟ ଭୂମିରେ ବସି, ତୀବ୍ର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ଅଜଗର ଏକ ବୃତ୍ତରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ପରି, ମନ୍ତ୍ରରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ତଳିଥିବା ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ରାଜା କୈକେୟୀକୁ କ୍ରୋଧରେ ତୀବ୍ର ନିନ୍ଦା କଲେ। ମନ ଦୁଃଖରେ ତଳି, ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ— “ନିଷ୍ଠୁର ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରର, ଏହି କୁଳ ନାଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ମହିଳା! ରାମ କଣ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୁଁ କଣ ପାପ କରିଛି? ରାଘବ ସଦା ତୁମକୁ ନିଜ ମାତୃପରି ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ତେବେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି ହାନି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଘରରେ ରଖିଛି, ତୁମେ ମୋ ନିଜ ନାଶ ଚାହୁଁଛ। ଅଜାଣି, ତୁମେ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ପରି; ସମସ୍ତ ଜଗତ ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରୁଛି। କେଉଁ ଅପରାଧରେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି? ମୁଁ କୌଶଳ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା ମୋ ଧନ ଦେଇପାରିବି। ଯଦି ମୁଁ ରାମକୁ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ମୋ ଚେତନା ହରାଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଜଗତ କି ରହିପାରିବ, କିମ୍ବା ଜଳ ବିନା ଫସଲ? ରାମ ବିନା ମୋ ଜୀବନ ଏହି ଶରୀରରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହି ପାପପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତି ବର୍ଜନ କର। ମୁଁ ତୁମ ପାଦକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଲାଗେଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଦୟା କର। କାହିଁକି ଏହି ଭୟଙ୍କର ଭାବନା ଚିନ୍ତା କରିଛ? ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଭରତ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଆଗରୁ ରାଘବ ବିଷୟରେ କହିଥିଲା ଭଳି ହେଉ। ସେ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତୁମେ ଯାହା କହିଥିଲା ସେ କେବଳ ସେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ତଳି, ତୁମେ ମୋତେ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ; ଏହି ଖାଲି ଘରରେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଚିତ୍ତରେ ଅଧିନ ହୋଇପାରିଛ। ରାଣୀ, ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ କୁଳରେ ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମର ପୂର୍ବରୁ ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ମନ ଏବେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି। ପୂର୍ବରୁ, ତୁମେ କଦାଚିତ୍ କିଛି ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିଲ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହା ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ରାଘବ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭରତ ପରି ସମ; ଏହି କଥା ଶିଶୁବାସ୍ଥାରେ ତୁମେ ମୋତେ ଅନେକ ଥର କହିଥିଲ। କିପରି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ତୁମେ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ରାମକୁ ଚଉଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟ ନିବାସ ପାଇଁ ଚାହୁଁଛ? କିପରି, ଏହି ସୁକୁମାର ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ପୁତ୍ରକୁ କଠୋର ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଶୁଭ ନୟନ ଥିବା ରାଣୀ, ରାମ ଯିଏ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା, ତାଙ୍କୁ ବନ୍ୟନ କରିବାକୁ କାହିଁକି ଚାହୁଁଛ? ନିଶ୍ଚୟ, ରାମ ସଦା ଭରତଠାରୁ ବେଶି ତୁମେ ସେବା କରନ୍ତି; ଏଥିରେ ମୁଁ ଭରତଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ତୁମେ ପ୍ରତି କୌଣସି ବିଶେଷ ଆଦର ଦେଖୁନି। ରାମ ପରି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଅନ୍ୟ କିଏ ବେଶି ସେବା, ସମ୍ମାନ ଓ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିପାରିବ? ହଜାର ହଜାର ମହିଳା ଓ ନିର୍ଭର ମଧ୍ୟରେ, ରାଘବ ବିରୁଦ୍ଧରେ କୌଣସି ନିନ୍ଦା ନାହିଁ। ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା, ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରେମ ଅର୍ଜନ କରିଥିବା। ରାଘବ ସତ୍ୟରେ ଜଗତକୁ, ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ଦାନରେ, ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ସେବାରେ, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଧନୁରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଜିତନ୍ତି। ସତ୍ୟ, ଦାନ, ତପ, ବିରାଗ, ମିତ୍ରତା, ପବିତ୍ରତା, ସିଧାସଳଖା, ଶିକ୍ଷା, ଓ ପ୍ରବୃଦ୍ଧ ସେବା— ଏହି ସବୁ ରାଘବରେ ଅଟୁଟ। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଦେବତା ସମ, ମହିଳା, ତାଙ୍କୁ କିପରି ତୁମେ ଅପକାର ଚାହୁଁଛ? ତାଙ୍କ ତେଜ ମହା ଋଷିମାନଙ୍କ ପରି। ମୁଁ କଦାପି କୌଣସି ଜଣେଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିନଥିଲି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲି; ତେବେ ଏବେ କିପରି, ତୁମ ପାଇଁ, ରାମକୁ ଏହି ତୁମ ପ୍ରିୟ କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା କହିପାରିବି?