ସେଠାରେ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ କୈକେୟୀ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଦୀଘର୍ଶ୍ରମ କରିଥିଲି, ଏହି କାରଣରେ ଆପଣ ମୋତେ ଦୁଇଟି ଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇଟି ଦାନ, ଯାହା ଆପଣ ଦେଇଥିଲେ, ଆଜି ମୁଁ ଏହା ଦାବି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଏହି ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ରଘୁବଂଶୀ ରାଜା। ଯଦି ଆପଣ ଧର୍ମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ପୂରଣ କରିବେନି, ତେବେ ଆଜି ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ ହୋଇ, ମୁଁ ମୋ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।” କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଦ୍ୱାରା ଦଶରଥ ରାଜା ଏକେବାରେ ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଗଲେ; ଯେପରି ଜାଳରେ ପଡିଥିବା ହରିଣ ନିଜ ନାଶ୍ବାଦକୁ ଆଗେଇଯାଏ। ତାପରେ କୈକେୟୀ ଆଉ କିଛି କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁ ବେଳେ ଦଶରଥ ରାଜା ଅତି ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ମୋହରେ ପଡିଥିଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋତେ ଦୁଇଟି ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେବେଳେ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, ରାଜା।” “ଏବେ ମୁଁ ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ସେହି ଦୁଇଟି ଦାନ କହିବି, ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ: ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଯାଇଛି। ସେହି ଅଭିଷେକରେ, ମୋ ପାଇଁ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦାନ, ପ୍ରଭୁ, ଯାହା ଆପଣ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଇଥିଲେ। ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ଆପଣ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେହି ସମୟ ଆସିଛି: ରାମ ନଉ ଓ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତୁ। ରାମ, ଦୃଢ଼ ଓ ବାଲ୍କ ଓ କୃଷ୍ଣାଚଳ ଧରି, ଏକ ତପସ୍ବୀ ହେଉନ୍ତୁ; ଭରତ ଆଜି ବିନା ବାଧାରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତୁ। ଏହି ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛା; ମୁଁ ଆପଣ ଦେଇଥିବା ଦାନ ଚୟନ କରିଛି। ଏବଂ ଆଜି ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ବନକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ରାଜାଙ୍କ ରାଜା ହେଇ, ଆପଣ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଳନ କରନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଶୃଙ୍ଗାର, ଚରିତ୍ର ଓ ଜନ୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। କାରଣ, ପରଲୋକରେ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ମାନବଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ।” ଏଠାରେ ଏୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୈକେୟୀଙ୍କ ନିର୍ଦୟ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ମହାନ ରାଜା ଦଶରଥ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଗଲେ ଓ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରିଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଚିନ୍ତା ହେଲା—“ଏହା କି ମୋର ଦିନେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଶ୍ୟ, କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛି, କିମ୍ବା ମନରେ ଅସ୍ଥିରତା?” ଏପରି ଭାବି, ଏ ସମୟରେ ରାଜା କୌଣସି ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳିଲା ନାହିଁ; କୈକେୟୀଙ୍କ କଥାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରି, ଜ୍ଞାନ ଫେରିଲେ। ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ, ହରିଣ ଏକ ବାଘିନୀକୁ ଦେଖିଥିବାପରି, ଏକା ଜମିଉପରେ ବସି, ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ଶପ ଚକ୍ରରେ ଅଟକିଥିବା ଅଜଗର ପରି, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଶକ୍ତି ଭରି, ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଦୁର୍ବାଦ କଥା କହିଲେ। ଦୁଃଖରେ ମନ ଭରି, ଆଉ ଏକେବାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଗଲେ; ଦୀଘ୍ଵାଦ ପରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଗଭୀର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଜ୍ଞାନ ଫେରିଲେ। କ୍ରୋଧରେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦହି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ: “ନିର୍ଦୟ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣର, ଏଉଁ ପରିବାରର ନାଶକ!” “ରାମ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛି, କିମ୍ବା ମୁଁ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛି, ଦୁଷ୍ଟ? ରାଘବ ସଦା ତୁମକୁ ନିଜ ମାତା ପରି ବ୍ୟବହାର କରିଛି। ତେବେ କିଏ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଘରରେ ରଖିଛି, ତୁମେ ମୋର ନାଶ ଚାହୁଁଛ। ଅଜାଣା, ରାଜକୁମାରୀ, ତୁମେ କଟୁ ବିଷର ସାପ ପରି; କାରଣ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରେ—” “କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି? ମୁଁ କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା ମୋ ଧନ ଦେଇପାରିବି। ରାମକୁ ଦେଖିବାକୁ ନାହିଁ ହେଲେ, ମୋର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଜଗତ ରହିପାରିବ କି, କିମ୍ବା ଜଳ ବିନା ଫସଲ ହେଇପାରିବ କି?” “କିନ୍ତୁ ରାମ ବିନା, ମୋ ଜୀବନ ଏହି ଦେହରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ଅପରାଧ ଭାବନାକୁ ଏଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତ୍ୟାଗ କର। ମୁଁ ତୁମ ପାଦକୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇବାକୁ ତୟାରି; ମୋତେ କ୍ଷମା କର। ଏଉଁ ଭୟଙ୍କର ଭାବନା କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଛ, ଦୁଷ୍ଟ?” “ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଭରତ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ରାଘବ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଯେପରି ଆଗରୁ କହିଥିଲ, ସେପରି ହେଉ। ସେ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁଅ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ; ତୁମେ ଯେ କହିଥିଲ, ତାହା କେବଳ ସେବା ପାଇଁ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ମୋତେ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ; ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଘରରେ ତୁମେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛ, ଏବେ ଅନ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ପଡିଛ।" "ରାଣୀ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଘରରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆସିଛି, ଏଉଁ ତୁମ ମନ ଯେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥିଲା, ଏବେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛ। କୌଣସି ଦିନ, ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁ ଅଳଙ୍କୃତ, ତୁମେ କୌଣସି ଅନୁଚିତ କିମ୍ବା ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟି କାମ କରିନଥିଲ; ତେବେ ମୁଁ ଏହି ତୁମ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରି ନାହିଁ।" "ନିଶ୍ଚିତ, ରାଘବ ତୁମ ଚକ୍ଷୁରେ ଭରତ ସମାନ; ଏହି ମହାତ୍ମା ଭରତକୁ ତୁମେ ଶିଶୁବାସରେ ମୋତେ ବେଳେବେଳେ କହିଥିଲ। କିପରି, ଭୟଭିତ, ତୁମେ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୋକ ପାଇଁ ଚୌଦ ଦିନ ବନବାସ ଚାହୁଁଛ?" "କିପରି ତୁମେ ଏହି ନ୍ୟାୟପର ଓ ଅତି ସୁକୁମାର ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ସହି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବାସ ଚାହୁଁଛ? ଶୁଭ ଚକ୍ଷୁ ଅଳଙ୍କୃତ, କିପରି ରାମଙ୍କୁ, ଯେ ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରେ, ବନବାସ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ?" "ନିଶ୍ଚିତ, ରାମ ସଦା ତୁମେ ଭରତଠାରୁ ଅଧିକ ସେବା କରେ; ଏଥିରେ ମୁଁ ଭରତଙ୍କୁ ତୁମେ ଉପରେ ବିଶେଷ ନିଷ୍ଠା ଦେଉଛନ୍ତି ନାହିଁ। କିଏ ଅନ୍ୟ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଛଡ଼ି, ଅଧିକ ସେବା, ଆଦର, ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଉଛି?" "ହଜାର ହଜାର ମହିଳା ଓ ନିର୍ଭର ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ, ରାଘବ ପ୍ରତି କୌଣସି ଅପବାଦ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ କଥା ମିଳେନାହିଁ। ରାମ, ପୁରୁଷ ସିଂହ, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ, ମୃଦୁ କଥା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା ଓ ଜନସମ୍ପ୍ରୀତି ଲାଗିଥିବା।