ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ପର୍ଵରେ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ରାଜସଭାରେ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶଙ୍କାର ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ରାଣୀ କୈକେୟୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଓ ସ୍ତୁତି କରି, ତାଙ୍କୁ ଆଶିର୍ବାଦ ଦେଇଥିବା ଦୁଇଟି ଦାନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ରାଜନ୍, ତୁମେ ସେଇଁ ଦିନ ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିପଦରେ ପଡିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି, ତାହାର ପରିଣାମରେ ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ଦାନ ଦେଇଥିଲା। ଏହି ଦୁଇଟି ଦାନ ମୁଁ ଏବେ ଚାହୁଁଛି, ରଘୁବଂଶୀ ମହାରାଜ, ଏହା ଦେବାକୁ ତୁମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲା। ଯଦି ତୁମେ ଏହା ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କର, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ଅପମାନିତ ହୋଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।” କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ପଡିଗଲା। ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦାନ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଗଲା, ଏକ ଫାଦରେ ଅଟକିଥିବା ହରିଣ ପରି ସେ ନିଜ ନାଶକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କୈକେୟୀ ଆଉ ଏକଥା ଚେପିଲେ, “ମହାରାଜ, ତୁମେ ଦୁଇଟି ଦାନ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ସେ ଦୁଇଟି ଦାନ କହିବି: ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଯାଇଛି, ଏବେ ଆମ ପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯିଅ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦାନ ହେଉଛି, ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ଯେପରି ଦାନ ଦେଇଥିଲା, ଏବେ ସେଇଁ ସମୟ ଆସିଛି: ରାମଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଚୋଦ୍ଦ ଦିନ ରଖିବାକୁ ଦିଅ। ରାମ ଚମର ଓ ଭାଲୁ ଚେପି ତପସ୍ୱୀ ହେବେ, ଭରତ ଆଜି ଅବିରୋଧେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିବେ। ଏହି ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛା, ମୁଁ ତୁମେ ଦେଇଥିବା ଦାନ ଚୟନ କରିଛି। ଆଜି ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କର, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କର, ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଚରିତ୍ର ଓ ଜନ୍ମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କର; କାରଣ, ପରଲୋକରେ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ ମାନବର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ।” ଏହି ଦୁଃଖଦାୟି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପଡିଗଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଏକ ଦଃଖରେ ଭରିଗଲା। ସେ ଭାବିଲେ, “ଏହା କି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ? କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ? କିମ୍ବା କୌଣସି ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି, କିମ୍ବା ମନର ଅସ୍ଥିରତା?” ଏପରି ଭାବି ମୁଁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ନ ପାଇଲି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ବେହାଲ ହେଇ ପୁନଃ ସ୍ପୃତି ଫେରିଲି। ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମରେ, ଏକ ହରିଣ ଏକ ବାଘିନୀକୁ ଦେଖିଲା ପରି, ଦଶରଥ ଶୂନ୍ୟ ଭୂମିରେ ବସି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ସେ ଏକ ଚକ୍ରରେ ଅଟକିଥିବା ନାଗ ପରି, ମନେ ରୋଷ ଭରି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉପାଳମ୍ବ କରି କହିଲେ, “ଏ ନିଷ୍ଠୁରା, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରର, ଏ ଗୃହର ନାଶକାରୀ! ରାମ କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛି, କିମ୍ବା ମୁଁ କେଉଁ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି? ରାଘବ ସଦା ତୁମେ ମାତା ଭାବେ ଆଦର କରିଛନ୍ତି। ତେବେ କେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ଏ ହାନି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ? ମୁଁ ତୁମେ ଏ ଗୃହରେ ରଖିଛି, ତୁମେ ମୋ ନାଶ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ତୁମେ ଅଜାନା, ଏ ରାଜକୁମାରୀ, ଏକ ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ପରି; ସମସ୍ତ ଜଗତ ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ କୁ ସ୍ତୁତି କରେ—ତେବେ କେଉଁ ଅପରାଧେ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି? ମୁଁ କୌସଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି, କିମ୍ବା ମୋ ଧନ ଦେଇପାରିବି, କିନ୍ତୁ ରାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଯଦି ମୁଁ ରାମକୁ ଦେଖିବି ନାହିଁ, ମୋ ଚେତନା ହରାଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଜଗତ, ଜଳ ବିନା ଫସଲ କିପରି ରହିପାରିବ? ରାମ ବିନା ମୋ ଜୀବନ ଏ ଶରୀରରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ଅପବିତ୍ର ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ମୁଁ ତୁମ ପାଦରେ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଦୟା କର। କୈକେୟୀ, ତୁମେ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବନା କିପରି ଆଣିଛ? ଯଦି ତୁମେ ମୋର ଭରତପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ବା ଅସନ୍ତୋଷ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଆଗରୁ ଯେପରି ରାଘବ ସମ୍ପର୍କରେ କହିଥିଲେ, ସେପରି ହେଉ। ରାମ ମୋର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା କହିଲା, ସେ କେବଳ ଉପଚାର ପାଇଁ। ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ମୋତେ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ; ତୁମେ ଏ ଶୂନ୍ୟ ଗୃହରେ ଅନ୍ୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ପଡିଛ। ରାଣୀ, ଏ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଗୃହରେ ବଡ଼ ବିପଦ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି ତୁମର ଧର୍ମପରାୟଣ ମନ ଏବେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି। ଏ ଅନ୍ୟଥା ଦୃଷ୍ଟି, ତୁମ ତଳ ଚକ୍ଷୁ, ପୂର୍ବେ କେବେ ମୋତେ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ଅସନ୍ତୋଷ କରିନଥିଲେ; ତେବେ ମୁଁ ଏପରି ଭାବିପାରିବି ନାହିଁ। ନିଶ୍ଚିତ, ରାଘବ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭରତ ସମାନ; ଶିଶୁବେଳେ ତୁମେ ଏହି କଥା ମୋତେ ବାରମ୍ବାର କହିଥିଲା। ତେବେ, ତୁମେ କିପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମ ପାଇଁ ଚୋଦ୍ଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟବାସ ଚାହୁଁଛ? ତୁମେ କିପରି ଏ ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦୁଃଖଦ ଅରଣ୍ୟବାସ ଚାହୁଁଛ? ଏ ଶୁଭ ଚକ୍ଷୁବାଳା, ରାମ ଚମତ୍କାର ଓ ତୁମେ ସେବା କରୁଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ବାସ୍ତୁତଃ ନିବାସ କରିବାକୁ କିପରି ଚାହୁଁଛ? ଏପରି ରାମ ସଦା ତୁମେ ଭରତଠାରୁ ଅଧିକ ସେବା କରିଛି; ମୁଁ ଭରତଙ୍କ ତୁମପ୍ରତି କୌଣସି ବିଶେଷ ଆଦର ଦେଖିନାହିଁ। ରାମ ଛଡ଼ା, ଅନ୍ୟ କିଏ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ୟ, ମୂଖ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧିକ ଆଦର, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଓ ଅନୁସ୍ଥାନ ଦେଖାଇପାରିବ? ଏ ଗୃହର ଅନେକ ହଜାର ନାରୀ ଓ ଉପଜୀବିକା ମଧ୍ୟରେ, ରାଘବ ବିରୁଦ୍ଧରେ କେବେ କୌଣସି ଉପାଳମ୍ବ ବା ନିନ୍ଦା ଶୁଣିଯାଇନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖ, ଭ୍ରମ, ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦରେ ଲୁଚିଗଲା; ରାଜସଭାରେ ଏକ ଗଭୀର ନିର୍ବାନ୍ଧ ଓ ଦୟାବାନ ଦୃଶ୍ୟ ତିଆରି ହେଲା। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତରାଳରେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ବିଶିଷ୍ଟ ବଂଶର ଭବିଷ୍ୟତ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଇଲା।