ଦଶରଥ ରାଜା, ଅଜୟ, ମହାତ୍ମା ଓ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ନାମରେ କାଇକେୟୀଙ୍କୁ ଶପଥ କରି କହିଲେ, "ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯାହା ଅଛି, ସେ କଥା ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ କହ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ରାମଙ୍କ ନାମରେ ମୁଁ ଶପଥ କରି କହୁଛି, ତୁମ କଥା ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ କରିବି। ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ ନିଜ, ପୁଅ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ବାଛିଛି; ତେଣୁ ତୁମ ଆଗ୍ରହ ପୂରଣ କରିବି, ଏହା ମୋ ଶପଥ। ମହିଳେ, ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ଭାବି ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦିଅ; ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର, କାଇକେୟୀ, ଏବଂ ଯାହା ଉଚିତ ମନେ କର, ତାହା କହ। ତୁମ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ମୋ ପୁଣ୍ୟରେ ଶପଥ କରୁଛି।" ଏହି ମିଠା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, କାଇକେୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ ଓ ନିଜ ଭୟଙ୍କର ଇଚ୍ଛାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ଆସିଥିବା ପରି ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଯେପରି ତୁମେ ମୋତେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଦୁଇଟି ବର ଦେବାକୁ ଶପଥ କରିଛ, ଏହି କଥା ଇନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ତିରିସି ଦେବତାମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆକାଶ, ଗ୍ରହ, ରାତି-ଦିନ, ଦିଗ, ପୃଥିବୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସମାନେ, ଗୃହଦେବତା, ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୁଣିବେ। ଏହି ରାମ, ଯେ ନିତିରେ ଅଟୁଟ, ଶୁଦ୍ଧ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏହି ବର ଦେଉଛନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।" ଏପରି କାହିଁକି, କାଇକେୟୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଆଗକୁ ଆହୁରି କହିଲେ, "ରାଜନ୍, ସେଇ ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧର କଥା ମନେ ପକାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମ ଜୀବନ ସଂକଟରେ ପଡ଼ିଥିଲା। ସେଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି, ତାହା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲ। ଏହି ବର ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଚାହୁଁଛି, ଓ ରଘୁବଂଶୀ, ଏହି ମୋ ଅନୁରୋଧ। ଯଦି ଧର୍ମରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ଦେବାକୁ ଅସ୍ଵୀକାର କର, ତେବେ ଆଜି ତୁମ ଅପମାନରେ ମୁଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।" ଏପରି କଥାରେ, କେବଳ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ରାଜା କାଇକେୟୀଙ୍କ ଆଧୀନ ହେଇଯାଇଥିଲେ; ଜାଲରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୃଗ ପରି ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ଚାଲିଥିଲେ। ଏବେ ସେ କାହିଁକି ଆହୁରି କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲ, ସେବେଳେ ଶପଥ କରିଥିଲ। ଏବେ ମୁଁ ସେ ବର ଦୁଇଟି ତୁମଠାରେ ଚାହୁଁଛି; ଶୁଣ, ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଯାଇଛି। ସେହି ଅଭିଷେକ ରେ ବରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର; ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ବର। ଦ୍ୱିତୀୟ ବର—ସେଇ ସମୟରେ ଯେପରି ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶପଥ କରିଥିଲ, ଏବେ ସେଇ ସମୟ ଆସିଛି—ରାମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ନଉ ଓ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ରହୁନ୍ତୁ। ରାମ କୁଶ ଓ ଚୀର ପିନ୍ଧି ତପସ୍ଵୀ ହେଉନ୍ତୁ, ବରତ ଆଜି ଅବିରୋଧେ ରାଜ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ। ଏହି ମୋ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଇଚ୍ଛା; ମୁଁ ତୁମେ ଦିଆ ବର ଚାହୁଁଛି, ଏବଂ ଆଜି ରାଘବଙ୍କୁ ବନ ପଥେ ଯାଉଥିବା ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ହୋଇ, ନିଜ ଶବ୍ଦ ପାଳନ କର; ନିଜ ବଂଶ, ଚରିତ୍ର ଓ ଜନ୍ମକୁ ରକ୍ଷା କର। ପରଲୋକରେ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମ।" ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଆସିଛି। କାଇକେୟୀଙ୍କ ଏହି ନିର୍ମମ କଥା ଶୁଣି, ମହାନ ଦଶରଥ ରାଜା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କଲେ। ସେ ଭାବିଲେ, "ଏହା କି ମୋର ଦିନସ୍ୱପ୍ନ? କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଦୁଃଖ ମୋତେ ଲାଗିଛି, କିମ୍ବା ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର?" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ସେଇ ସମୟରେ କୌଣସି ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ; କାଇକେୟୀଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଯନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ, ସେ ଅବାକ ହେଲେ। ବିସ୍ମିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ମୃଗ ନାରୀକୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ମୃଗ ପରି, ସେ ଜମିରେ ବସି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ଅଘଟିତ ନଗରାଜ ପରି, ଯେଉଁଥିରେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦମିତ, ତଥାପି ବିଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ରାଜା କ୍ଷୋଭରେ ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦରେ ଅଭିଯୋଗ କଲେ। ଦୁଃଖରେ ମନ ଭରି ଆଉଥରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସ୍ଥିର ହେଇ, ରାଜା ଗଭୀର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କାଇକେୟୀଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, "ନିଷ୍ଠୁର, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଏହି ବଂଶ ନାଶ କରିବା ଅଧମ!" "ରାମ କେଉଁ ଅପରାଧ କଲେ, କିମ୍ବା ମୁଁ କେଉଁ ପାପ କଲି, ଦୁଷ୍ଟେ? ରାଘବ ସଦା ତୁମକୁ ନିଜ ମାତୃପରି ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ତେବେ କେଉଁ କାରଣରେ ଏହି ଅପକାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ? ତୁମକୁ ଏହି ଗୃହରେ ରଖିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ମୋ ନାଶ ଚାହୁଛ? ଅଜ୍ଞାନରେ, ରାଜକୁମାରୀ, ତୁମେ ତୀବ୍ର ବିଷ ଥିବା ସର୍ପ ପରି; କାରଣ ସମସ୍ତ ଜଗତ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ ଗାଇଁଥିବା ବେଳେ—" "କେଉଁ ଅପରାଧ ପାଇଁ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି? ମୁଁ କୌସଲ୍ୟା, ସୁମିତା କିମ୍ବା ନିଜ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ରାମକୁ ନୁହେଁ।" "ଯଦି ମୁଁ ରାମକୁ ଦେଖିପାରିବି ନାହିଁ, ମୋ ସ୍ମୃତି ହରାଇଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଜଗତ, ଜଳ ବିନା ଫସଲ ରହିପାରେ କି? ରାମ ଛାଡ଼ି, ମୋ ଜୀବନ ଏହି ଦେହରେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ଅପରାଧ ଭାବନାକୁ ଏଵେ ତ୍ୟାଗ କର।" "ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ପ୍ରତି ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଦୟା କର। କାହିଁକି ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବନା ଚିନ୍ତା କଲୁ, ଦୁଷ୍ଟେ?" "ଯଦି ତୁମେ ମୋର ବରତ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ କି ଦ୍ୱେଷ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହଁ, ତେବେ ରାଘବ ବିଷୟରେ ଯେପରି କହିଥିଲ, ସେହିଭଳି ହେଉ।" "ସେ ମୋର ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ, ତୁମେ ମିଠା କଥା କହିଥିଲ, ତାହା କେବଳ ସେବା ପାଇଁ ଥିଲ।" ଏପରି ଦଶରଥ ରାଜା ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ କାଇକେୟୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ତାଙ୍କ ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଭାବନା ଓ ଅନୁଭୂତି ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।