ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲା। ସେ ତାଙ୍କର ମୁହଁକୁ ହାତଦ୍ୱାରା ପୋଛି, ପ୍ରେମରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ପଦ୍ମନୟନେ! ତୁମେ କାହାରେ ରୁଷ୍ଟ ହେଉଛ? କିଏ ତୁମକୁ ଅଭିଯୋଗ କଲା, କିଏ ତୁମକୁ ଅପମାନ କଲା? ମୋର ମନ ସବୁବେଳେ ତୁମ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଥାଏ, ତଥାପି ତୁମେ ଧୂଳିରେ ଢାକି, ଭୂମିରେ କାହିଁକି ପଡ଼ିଛ? ଏହା ଦେଖି ମୋର ହୃଦୟ ଫଟିଯାଉଛି। ମନେ ହେଉଛି, କିଛି ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ତୁମ ମନକୁ ଦୁଃଖିତ କରିଛି, ଯାହା ମୋ ହୃଦୟକୁ ମଧ୍ୟ ବିକଳ କରିଦେଉଛି। ମୋ ପାଖରେ ଦକ୍ଷ ଚିକିତ୍ସକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ସେହି ସୁଖ ଦେଇପାରିବେ। ସେମାନେ କି ତୁମକୁ ସ୍ୱସ୍ଥ କରିପାରିବେ। ମୋତେ କହ, କୈକେୟୀ, କି ରୋଗ ତୁମକୁ ବ୍ୟାକୁଳ କରୁଛି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି, କିମ୍ବା କିଏ ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରିଛି? ଆଜି କିଏ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କଲେ, କିଏ ବଡ଼ କ୍ଷତି ଭୋଗିଲେ? ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ନିଜକୁ ତଳମଳ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। କିଏ ଯାହା ହତ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେଠିକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍? କିଏ ଯାହା ହତ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ, ସେଠିକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍? କିଏ ଗରିବ ଧନୀ ହେବା ଉଚିତ୍, କିଏ ଧନୀ ଦରିଦ୍ର ହେବା ଉଚିତ୍? ମୁଁ ଓ ମୋର ସମସ୍ତ ଜନ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛି। ତୁମ ଆଶା କ୍ଷୁଦ୍ର କିମ୍ବା ବଡ଼, ମୁଁ ନା ପୂରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଯାହା ମନରେ ଅଛି, ନିର୍ଭୟ ଭାବେ କହ, ଯଦି ମୋର ପ୍ରାଣ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ। ମୋର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ମୁଁ ମୋର ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ ନେଉଛି, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳଚକ୍ର ଘୁରେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀ ମୋର ଅଧିନ। ଦ୍ରାବିଡ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶ, ବଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗ, ମଗଧ, ମତ୍ସ୍ୟ, କାଶୀ, କୋଶଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶର ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ପଶୁ—ତୁମ ମନେ ଯାହା ଚାହଁ, ଚୟନ କର। କୈକେୟୀ, କାହିଁକି ଏପରି ଭୟ, ଦୁଃଖରେ ତଳମଳ କରୁଛ? ଉଠ, ଉଠ, ସୁନ୍ଦରୀ! ନିଜ ଭୟର କାରଣ କହ, ମୁଁ ସେଥିରେ ଆଲୋକ ଦେଇ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁହୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରେ। ଏପରି ଭାବେ ଦଶରଥ କହିଲେ। ତାଁକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇ, କୈକେୟୀ ମନରେ ଥିବା କଠୋର ଇଚ୍ଛା କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକାଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୈକେୟୀ ଏବେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରେମର ବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ୍ତ ଓ ଆଶାକୁ ନେଇ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ— “ପ୍ରଭୁ, କେହି ମୋତେ ଅପମାନ କରିନାହାନ୍ତି, କେହି ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୋ ମନରେ ଏକ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତାହା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହ, ଶପଥ କର; ତେବେ ମୁଁ ମୋ ମନର କଥା କହିବି।” ଦଶରଥ ହାସି ହାସି, ଭୂମିରେ ବସିଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଧରି କହିଲେ— “ହେ ଗର୍ବିତେ! ତୁମେ ଜାଣୁନାହ, ରାମ ମୋ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ। ସେ ମହାପୁରୁଷ ରାଘବଙ୍କ ଶପଥରେ, ଯିଏ ଅଜୟ, ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ତାଙ୍କ ନାମରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶପଥ ଦେଉଛି— ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ନିର୍ଭୟ କହ। ରାମ ବିନା ମୁଁ ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ରାମ ମୋର ଉପରେ, ପୁଅମାନେ ଉପରେ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ତେଣୁ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି— ଏହି ଶପଥ ନେଉଛି। ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର, ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦିଅ, ଏବଂ ଯାହା ଠିକ୍ ମନେ କର, କହ। ତୁମ ଶକ୍ତି ଜାଣି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ମୁଁ ମୋର ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ ନେଉଛି, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ନିଶ୍ଚିତ ପୂରଣ କରିବି।” ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ଆଶ୍ବାସନ ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ମନରେ ଭୟଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ନେଇ, ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ଆସିଥିବା ପରି, ତାହା ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ଯେପରି ତୁମେ ଶପଥ କରି, ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତିରିଶିଏ ଦେବତା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆକାଶ, ଗ୍ରହ, ଦିନ-ରାତି, ଦିଗ, ପୃଥିବୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଗୃହଦେବତା, ଭୂତ-ପିଶାଚ, ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି ଶପଥ ଜାଣନ୍ତୁ। ଏହି ଦଶରଥ, ଯିଏ ସତ୍ୟବାନ୍, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଶୁଧ୍ଧ, ମୋତେ ବର ଦେଉଛନ୍ତି— ଏହିଥିରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ସାକ୍ଷୀ ହେଉନ୍ତୁ।” ଏପରି କହି, କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପ୍ରଶଂସା କରି, ଆଉ ଅଧିକ କଠୋର କଥା କହିଲେ— “ପ୍ରଭୁ, ସେଇ ଦିନ ଦେବ-ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମ ଜୀବନ ସଂକଟରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ମୁଁ ରାକ୍ଷା କରିଥିଲି। ସେଥିପାଇଁ ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲ। ଏବେ ମୁଁ ସେ ବର ଚାହୁଁଛି। ଯଦି ଧର୍ମରେ ଦିଆ ବର ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବ, ତେବେ ଆଜି ମୁଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।” ଏପରି କହି, କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧିନ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ମୃଗ ଫାନ୍ଦ ଧରି ଧରାଯାଏ। ଦଶରଥ ନିଜ ନାଶକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ। ପୁନି ସେ କହିଲେ— “ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲ; ଏବେ ସେ ବର ମୁଁ ମାଗିବି। ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଯାଇଛି। ପ୍ରଥମ ବର— ମୋ ପାଇଁ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର; ଦ୍ୱିତୀୟ ବର— ତୁମେ ଯେପରି ଦେବ-ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଶପଥ କରିଥିଲ, ଏବେ ସେ ସମୟ ଆସିଛି— ରାମ ନବ ଓ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ଚଉଦ ବର୍ଷ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ବାସ କରୁନ୍ତୁ।” ଏପରି କହି, କୈକେୟୀ ନିଜ ଭୟଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଦଶରଥଙ୍କୁ ଜଣାଇଦେଲେ।