ଦଶରଥ ମହାରାଜ ପୁନିଥରେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇଲେ, ତାଙ୍କର ଚେତନା ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶାନ୍ତ ହେଇଯାଇଥିଲା। ସେଠି, ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଯୁବତୀ ଭାର୍ୟା କୈକେୟୀ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶୋଭନୀୟ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା। ଭୂମିର ଏହି ଶାସକ, ଶୋକରେ ତାପିତ ହୋଇ, ଜୀବନଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ୟାକୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ। ନିଜେ ନିର୍ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦେଖିଲେ—କୈକେୟୀଙ୍କ ମନ ଅନିଷ୍ଠ କାମନାରେ ଲଗିଛି, ସେ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ଏକ ଛେଦିତ ଲତା ପରି, ଏକ ତାରା ଭୂମିକୁ ଖସିପଡ଼ିଛି ପରି। ସେ ଏକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କିନ୍ନରୀ, ଏକ ଖସିଯାଇଥିବା ଅପ୍ସରା, ଏକ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମର ଅନ୍ତ, କିମ୍ବା ଏକ ଧରା ପଡ଼ିଥିବା ମୃଗୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାରୀଙ୍କ ବିଷାକ୍ତ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀ ପରି, ସେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ—ଏକ ମହା ହାତୀ ପରି ମନରେ ଭାରି ଆକୁଳତା ନେଇ। ଦଶରଥ ମହାରାଜ ନିଜ ହାତରେ ମୁହଁ ପୁଞ୍ଚି, ଭାବନାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ପ୍ରେମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ, କମଳନୟନୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମହିଳେ, ତୁମ ମନରେ କୌଣସି କ୍ରୋଧ ଅଛି ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ। କିଏ ତୁମକୁ ଅଭିଯୋଗ କଲା, କିଏ ତୁମକୁ ଅପମାନ କଲା? ହେ ଶୁଭେ, କାହିଁକି ଏମିତି ଧୂଳିରେ ଢାକା ହୋଇ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଛ? ଏହା ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟରେ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ମନ ସଦା ତୁମ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଛି। ମନେ ହେଉଛି ଯେ, କୌଣସି ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ତୁମ ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଛି, ଏହା ମୋର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ କରୁଛି। ମୋ ପାଖରେ ଦକ୍ଷ ଓ ଖୁସି ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭଳି କରିପାରିବେ। ମୋତେ କହ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, କ’ଣ ରୋଗ ତୁମକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, କିମ୍ବା କିଏ ତୁମକୁ ଅପମାନ କରିଛି? ଆଜି କିଏ ବଡ଼ ସଉଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କଲେ, କିଏ ବଡ଼ କ୍ଷତି ଭୋଗ କଲେ? ଦୁଃଖ କରନାହିଁ, ଆତ୍ମାକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଅନାହିଁ, ହେ ମହିଳେ। କିଏ ଯାହାକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ? କିଏ ଯାହା ହତ୍ୟା ଯୋଗ୍ୟ, ତାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ? କିଏ ଗରିବ ଧନୀ ହେବା ଉଚିତ, କିଏ ଧନୀ ଦରିଦ୍ର ହେବା ଉଚିତ? ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ସମସ୍ତ ଜୀବନ, ସବୁ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛି। ମୁଁ ତୁମ କୌଣସି ଇଚ୍ଛାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବିନାହିଁ। ମନରେ ଯାହା ଅଛି ଖୋଲି କହ, ଚାହେଁ ମୋ ପ୍ରାଣ ଯାଉ। ମୋର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ତୁମେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ମୋର ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ ନେଉଛି—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳଚକ୍ର ଘୁରୁଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଇ ପୃଥିବୀ ମୋର। ଦ୍ରାବିଡ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌଭୀର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକ, ବଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗ, ମଗଧ, ମତ୍ସ୍ୟ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ-ପଶୁରେ ସମୃଦ୍ଧ କାଶୀ ଓ କୋଶଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶର ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ଚାରିପାଶରେ ଅଛି। ତେଣୁ, କୈକେୟୀ, ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ତାହା ଚୟନ କର। କାହିଁକି ଭୟ ଧରି ଏଭଳି ଅସ୍ଥିର ହେଉଛ? ଉଠ, ଉଠ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ଖୋଲି କହ, କୈକେୟୀ, କ’ଣ ଭୟ ତୁମକୁ ଲାଗିଛି? ମୁଁ ସେ ଭୟ କୁ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁହୁଡିକୁ ହଟାଏ। ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ଶାନ୍ତ୍ବନା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ମନରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଦୁଷ୍ଟ ଇଚ୍ଛା କଥା କହିବାକୁ ପୁନି ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏଠାରେ ଉତ୍ତମ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏଗାରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୈକେୟୀ ଏବେ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—ଯିଏ ପ୍ରେମର ବାଣରେ ବିଧ୍ଧ ଓ କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। “ମହାରାଜ, କେହି ମୋତେ ଅପମାନ କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହାନ୍ତି। ମୋ ହୃଦୟରେ କିଛି ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମେ ତାହା ପୂରଣ କର। ଆଗେ ଶପଥ ଦିଅ, ଯଦି ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହଁ, ତେବେ ମୁଁ କହିବି ମୋ ଇଚ୍ଛା କ’ଣ।” ଦଶରଥ ହସି ହସି, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା କୈକେୟୀଙ୍କ ଚୁଲି ଧରି, ଯିଏ ଭୂମିରେ ବସିଥିଲେ, କହିଲେ—“ହେ ଗର୍ବିତେ, ତୁମେ ଜାଣ ନାହ, ରାମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୋ ପାଇଁ ଆଉ କେହି ପ୍ରିୟ ନାହିଁ, ସେ ମାନବସିଂହ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେ ଅଜୟ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ମହାତ୍ମା ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ଯିଏ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ସମ, ତାଙ୍କ ଶପଥ ନେଉଛି, ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି ଖୋଲି କହ। ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଶପଥରେ, କୈକେୟୀ, ମୁଁ ତୁମ ଶବ୍ଦ ପୂରଣ କରିବି। ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ବୋଲି ବିଚାର କରିଛି, ତାଙ୍କ ଶପଥ ନେଉଛି, ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି। ଭଲ ମହିଳେ, ଏହା ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର, ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦିଅ; ଭଲଭାବେ ବିଚାର କର, କୈକେୟୀ, ଏବଂ ଯାହା ଠିକ୍ ମନେ ହୁଏ କହ। ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ସନ୍ଦେହ କରନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ମୋ ପୁଣ୍ୟ ଶପଥ।” ଦଶରଥଙ୍କ ଏହି ମିଷ୍ଟି ଶବ୍ଦରେ କୈକେୟୀ ଖୁସି ହେଲେ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ଆସିଥିବା ପରି ଭୟଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ବ୍ୟକ୍ତ କଲେ। “ଯେପରି ତୁମେ ଶପଥ ଦେଉଛ, ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ମୋତେ ବର ଦେଉଛ, ଏହି କଥା ତିରିଶି ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ଶୁଣନ୍ତୁ। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆକାଶ, ଗ୍ରହମାନେ, ଦିନ ଓ ରାତି, ଦିଗ, ପୃଥିବୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତୁ। ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଭୂତ, ଗୃହଦେବତା, ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ରାଜା, ଯିଏ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମା, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ, ମୋତେ ବର ଦେଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହା ଜାଣନ୍ତୁ।” ଏପରି କହି, ରାଜାଙ୍କୁ ଆଳିଙ୍ଗନ ଓ ସ୍ତୁତି କରି, କୈକେୟୀ ଆଉ ଏକ କଥା କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ସେ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧର କଥା ମନେ ପକା, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମ ଜୀବନ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଥିଲା। ସେଠି, ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲି, ଜାଗି ରହି ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି; ତାହା ପାଇଁ ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲ। ସେଇ ଦୁଇ ବର, ମହାରାଜ, ଯାହା ଦେଇଥିଲ, ଏବେ ମୁଁ ଦାବି କରୁଛି, ହେ ଭୂମିପତି, ହେ ରଘୁବଂଶୀ।