ରାଜା ଦଶରଥ ଏକ ରାତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶା ଓ ମନୋରଞ୍ଜନ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ କୈକୟୀଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ଶୟନରେ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କୈକୟୀ ନଥିଲେ। ପ୍ରେମରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାର ଖୋଜରେ ଲାଗିଲେ। ସେଠି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ନ ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନୁତାପ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ, କାରଣ ଏପରି ସମୟରେ କୈକୟୀ କେବେ ଦୂରେ ରହିଥିଲେନି। ସେ କେବେ ଖାଲି ରାଣୀର କକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରିନଥିଲେ, ଏହିଥର ଖାଲି ଦେଖି ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—କୈକୟୀ କେଉଁଠି? ସେ କୈକୟୀଙ୍କ ମନର ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱାର୍ଥ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ। ଭୟଭୀତ ଦ୍ୱାରପାଳ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ରାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ‘କୋପଭବନ’କୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି।” ଏହା ଶୁଣି ଦଶରଥ ମହା ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହେଲା। ସେଠି ଯାଇ ଦେଖିଲେ, ରାଜମହିଷୀ କୈକୟୀ ଭୂମିରେ ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ପୃଥିବୀର ଏହି ମହାପତି, ଦୁଃଖରେ ଦହିଯାଉଥିବା ପରି, ନିଜ ଜୀବନଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟା, ଯୁବତୀ କୈକୟୀଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କା କୈକୟୀକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ—ଏକ ଛେଦିତ ଲତା, ପତିତ ଦେବୀ, ବିଲିନ ମାୟା, ବନ୍ଧିତ ମୃଗୀ, ଶିକାରିଙ୍କ ବିଷବାଣରେ ଆହତ ହସ୍ତିନୀ ପରି ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ। ଦଶରଥ ହାତ ଦ୍ୱାରା ମୁହଁ ପୁଞ୍ଚି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରେମରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ ପଦ୍ମନୟନୀ କୈକୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ କେବେ ତୁମ ମନର କ୍ରୋଧ ଜାଣିନି। କିଏ ତୁମକୁ ଅଭିଯୋଗ କଲା, କିଏ ତୁମକୁ ଅପମାନ କଲା? ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ମୁଁ ତୁମ ମଙ୍ଗଳରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା ବେଳେ ଏପରି ଧୂଳିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୋତେ ଏତେ ବେଦନା କାହିଁକି ଦେଉଛ? ମନେ ହୁଏ କୌଣସି ଅପରିଚିତ ପ୍ରଭାବ ତୁମ ମନକୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କରିଛି, ଯାହା ମୋ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ କରୁଛି। ମୋ ପାଖରେ ଦକ୍ଷ, ପ୍ରସନ୍ନ ଚିକିତ୍ସକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମକୁ ସ୍ୱସ୍ଥ କରିପାରିବେ। ସଂଦର୍ଭ ଦିଅ, କୈକୟୀ, କୌଣସି ରୋଗ ତୁମକୁ ହେଲା କି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଅଭିଲାଷା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି କି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ ହେଲା କି? ଆଜି କିଏ ବଡ଼ ସଫଳତା ପାଇଲା, କିଏ ବଡ଼ କ୍ଷତି ଭୋଗିଲା? ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। କିଏ ଯେଉଁଠି ମରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ସେଉଁଠି ମରିବା ଉଚିତ, କିଏ ଯେଉଁଠି ମରିବା ଉଚିତ ସେଉଁଠି ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବା ଉଚିତ? କିଏ ଗରିବ ଧନୀ ହେବା ଉଚିତ, କିଏ ଧନୀ ଦୁଃଖୀ ହେବା ଉଚିତ? ମୁଁ ଓ ମୋ ସମସ୍ତ ଜୀବନ, ସମ୍ପତ୍ତି ସବୁ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ; ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାରେ ମୋର କ୍ଷମତା ନାହିଁ। ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ମୋ ଜୀବନ ଦେଇ ବି କହ, ମୋର ଶକ୍ତି ଜାଣି ତୁମେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ମୋ ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ ଦେଉଛି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟର ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ ମୋର ଅଧିନରେ। ଦ୍ରାବିଡ଼, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶ, ବଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗ, ମଗଧ, ମତ୍ସ୍ୟ, ଶ୍ରୀମନ୍ତ କାଶୀ ଓ କୋଶଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶର ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ପଶୁ ଅପାର; କୈକୟୀ, ତୁମ ମନ ଯାହା ଚାହେ, ଚୟନ କର। କାହିଁକି ଏପରି ଭୟଭୀତ ହେଉଛ? ଉଠ, ଉଠ, ସୁନ୍ଦରୀ! ସତ୍ୟ କହ, କୈକୟୀ, କିଏ ତୁମକୁ ଏପରି ଭୟ ଦେଇଛି? ମୁଁ ଏହାକୁ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁହୁଡ଼ି କୁ ଦୂର କରେ। ଏପରି ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, କୈକୟୀ ଭୀଷଣ ଆବଦ୍ଧ ଇଚ୍ଛା ମନେ ନେଇ ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଆବାର ଚାପ ଦେଇ କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୈକୟୀ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରେମ ତୀରରେ ବିଧ୍ଧ ଓ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଭାରିତ ହୋଇଥିଲେ। “ମହାରାଜ, ମୋତେ କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ଅପମାନ ହୋଇନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମୋ ମନରେ ଏକ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ଆପଣ ତାହା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତୁ, ତେବେ ମୁଁ ମୋର ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କହିବି।” ଦଶରଥ ହାଲୁକା ହାସି ହସି, ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ପ୍ରିୟା କୈକୟୀଙ୍କ ଚୁଲି ଧରି କହିଲେ—“ହେ ଗର୍ବିତେ, ତୁମେ ଜାଣନାହଁ, ରାମ ମୋ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବିର। ତାଙ୍କ ନାମରେ, ଯିଏ ଅଜୟ, ଉଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ମୁଁ ଶପଥ ଦେଉଛି, ମନରେ ଯାହା ଅଛି, କହ। ମୁଁ ରାମ ବିନା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ନାମରେ, ମୁଁ ତୁମ କଥା ପୂରଣ କରିବି। ମୁଁ ନିଜ, ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଯିଏ ରାମକୁ ଚୟନ କରେ, ତାଙ୍କ ନାମରେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ନିଶ୍ଚିତ ପୂରଣ କରିବି। ଭଲ ଭାବି, ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦିଅ, ଭଲ ଭାବି ତୁମ ମନର କଥା କହ। ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଖ, ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ମୋ ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ।” ଏପରି ଭାବେ ଦଶରଥଙ୍କ ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୈକୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ଯଥା ଯମ ନିଜେ ଆସିଥିବା ପରି ଦେଖାଇଲେ। ସେ କହିଲେ—“ଯେପରି ଆପଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମୋତେ ବର ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ କଲେ, ଏହି କଥା ତିରିଶି ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଶୁଣନ୍ତୁ। ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆକାଶ, ଗ୍ରହ, ଦିନ-ରାତି, ଦିଗ, ଭୂମି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି କଥାର ସାକ୍ଷୀ ହେଉନ୍ତୁ। ନିଶାଚର, ପିଶାଚ, ଗୃହଦେବତା, ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଜାଣନ୍ତୁ। ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶୁଭ୍ର, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ରାଜା ମୋତେ ବର ଦେଉଛନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏହା ଶୁଣନ୍ତୁ।