ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ଏକ ଅପୂର୍ବ ଭାବରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଆକାଶରେ ମଳିନ ମେଘ ଯେପରି ଛାଇଥାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି, ଏହି ଅନ୍ତଃପୁର ମୟୂର ଓ ବର୍ହିଣ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିଲେ, କୂଲିଙ୍ଗ ଓ ହଂସମାନଙ୍କର ଅନୁରଣିତ କୁହୁକୁହା ଶବ୍ଦରେ ଝଙ୍କାରିତ ହେଉଥିଲା। ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତରେ ଅନ୍ତଃପୁର ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା, କୁବ୍ଜା ଓ ବାମନ ଦାସୀମାନେ ଏଠାରେ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଅଳଙ୍କୃତ ମଣ୍ଡପ, ଚିତ୍ରିତ କମ୍ନା ଓ ମାଳିକା ଘର, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ଆଇଭୋରି, ରୌପ୍ୟ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ମଞ୍ଚ ଏଠାରେ ସଜାଯାଇଥିଲା। ସଦା ଫୁଲିଥିବା ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ, ଏବଂ ପାଖରେ ଜଳାଶୟ ମଧୁର ଶିତଳତା ଦେଉଥିଲା। ଏହି ମଞ୍ଚଗୁଡ଼ିକୁ ଆଇଭୋରି, ରୌପ୍ୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରେ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ କରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ମଧୁର ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ ରଖାଯାଇଥିଲା। ମୂଲ୍ୟବାନ ଗହଣାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସ ପରି ଏହି ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏପରି ଅପୂର୍ବ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ମହାନ ରାଜା ଦଶରଥ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ଶୋଭାମୟ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରାଜା କୈକୟୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଭାବିଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ କାମନାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ କୈକୟୀଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପ୍ରିୟାକୁ ନ ଦେଖି, ତିନି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କାରଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏପରି ସମୟରେ ରାଣୀ କଦାପି ଦୂରେ ରହିଥିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଖାଲି ଘରକୁ ରାଜା କେବେ ପ୍ରବେଶ କରିନଥିଲେ, ଏହିପରି ଘଟଣାରେ ସେ ଚମ୍ପକ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚି, କୈକୟୀ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୈକୟୀଙ୍କର ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋଭାବ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳକ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ରାଣୀ ବହୁତ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ‘କୋପଗୃହ’ କୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକଳ ହୋଇଗଲା। ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ, କୈକୟୀ ଭୂମିରେ ଅପରିଚିତ ଭାବରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ରାଜା ତାଙ୍କ ଯୌବନସୁନ୍ଦରୀ ପତ୍ନୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ମନ ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଲିନ, ସେଠି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା କୈକୟୀକୁ ଦେଖିଲେ—ଏକ କଟା ଲତା ପରି, ଅପସ୍ରିଷ୍ଟ ଦେବୀ ପରି। କିନ୍ନରୀ ପରି ପରିତ୍ୟକ୍ତ, ଅପ୍ସରା ପରି ତଳେ ପଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି, ମାୟା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅନ୍ତରେ ଶିକାରିର ବିଷବିଦ୍ଧ ତୀରରେ ଅହତ ମହିଳା ହାତୀ ପରି ଦୁଃଖରେ ଲିନ। ସେ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଅତି ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ମୁହଁ ହାତରେ ପୋଛି, ଚିନ୍ତାରେ ଭାରିତ ମନରେ, ଆଶାକ୍ତ ହୃଦୟରୁ କମଳନୟନୀ କୈକୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମରେ କୌଣସି କ୍ରୋଧ ଦେଖିନାହିଁ, ମୋ ପ୍ରିୟେ, କିଏ ତୁମକୁ ଅଭିଯୋଗ କଲା, କିଏ ତୁମକୁ ଅପମାନ କଲା?” “ଭାଗ୍ୟଶାଳି ମହିଳା, କାହିଁକି ତୁମେ ଧୁଳିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛ, ଏଭଳି କରି ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ? ମୋର ମନ ସଦା ତୁମ ମଙ୍ଗଳରେ ନିୟୋଜିତ। ମନେ ହେଉଛି କୌଣସି ପ୍ରେତାତ୍ମା ତୁମ ମନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରୁଛି, ଏହିପରି ଦେଖି ମୋ ମନ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି। ମୋର ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶନ୍ନ ଓ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ତୁମକୁ ସୁସ୍ଥ କରିପାରିବେ। ସୁନ୍ଦରୀ, କହ, କଣ ତୁମେ କୌଣସି ରୋଗରେ ଭୁଗୁଛ? କିମ୍ବା କୌଣସି ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଲୋକ ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରିଛି?” “ଆଜି କିଏ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ପାଇଛି, କିଏ ବଡ଼ କ୍ଷତି ଭୋଗିଛି? ଦୁଃଖ କରିନାହିଁ, ଆତ୍ମନିର୍ଦୟା କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, ମୋର ପ୍ରିୟେ। କିଏ ଯାହାକୁ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତାକୁ ମାରିଦେବି, କିଏ ମରିବା ଉଚିତ, ତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବି? କିଏ ଗରିବ ଧନୀ ହେବା ଉଚିତ, କିଏ ଧନୀ ଦରିଦ୍ର ହେବା ଉଚିତ?” “ମୁଁ ଓ ମୋ ସମସ୍ତ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛି, ତୁମ ଇଚ୍ଛାକୁ ମୁଁ କେବେ ବାତିଲ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ମୋ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କହ, ତୁମେ ମୋର ଶକ୍ତି ଜାଣିଛ, ମୋପରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଦେବି, ମୋ ଧର୍ମର ଶପଥ କରୁଛି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳଚକ୍ର ଘୂରୁଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ମହୀ ମୋର ଅଧିନ। ଦ୍ରାବିଡ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶ, ବଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗ, ମଗଧ, ମତ୍ସ୍ୟ, ଧନଧାନ୍ୟ ଓ ଗୋଧନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାଶୀ ଓ କୋଶଳ—ଏସବୁ ଦେଶର ସମସ୍ତ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ପଶୁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନେବାକୁ ପାରିବ। କୈକୟୀ, କିଏ ତୁମକୁ ଭୟ ଦେଉଛି? ଉଠ, ଉଠ, ମୋ ସୁନ୍ଦରୀ! ସତ୍ୟ କହ, କୈକୟୀ, କାହିଁକି ଭୟଭୀତ? ମୁଁ ଏହି ଭୟକୁ ଦୂର କରିଦେବି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମିଷ୍ଟିକୁ ଯେପରି ହଟାଏ।” ରାଜାଙ୍କ ଏପରି ଦୟାଳୁ କଥାରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, କୈକୟୀ ମନରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଆବଦନ କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। କୈକୟୀ ତାଙ୍କର ଦୟାର୍ଦ୍ର, କାମନାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଅତି କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ କୌଣସି ଲୋକ ଅପମାନ କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୋ ମନରେ ଏକ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ଆପଣ ତାହା ପୂରଣ କରିଦେବେ ବୋଲି ଆଶା କରୁଛି। ଯଦି ଆପଣ ଏହି ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣ ସପଥ କରନ୍ତୁ, ପରେ ମୁଁ ମୋର ଇଚ୍ଛା କହିବି।” ରାଜା ଦଶରଥ ହସି, ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ପ୍ରିୟାଙ୍କର କେଶ ଧରି କହିଲେ, “ମୋରୁ ରାମାଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ, ଏହି କଥା ତୁମେ ବୁଝୁନାହଁ। ତାହା ସତ୍ୟ, ଅଜୟ, ଉତ୍ତମ ମନୋବଳୀ ରାଘବ ରାମଙ୍କ ନାମରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶପଥ ଦେଉଛି, ମନରେ ଯାହା ଅଛି, କହ। ରାମାକୁ ଦେଖିବା ବିନା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ନାମରେ ମୁଁ ତୁମ ଆବଦନ ପୂରଣ କରିବି।