ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମହାନ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ସେବାରେ ଥିଲେ ଗୁଣୀ, ଦକ୍ଷ ଏବଂ ବିଚକ୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ। ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଇଙ୍ଗিত ବୁଝିପାରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସଦା ରାଜ୍ୟର କଳ୍ୟାଣ ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ନିବେଦିତ ଥାଆନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରତାପୀ ରାଜାଙ୍କ ଅଷ୍ଟମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ—ଧୃଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସୁରାଷ୍ଟ୍ର, ରାଷ୍ଟ୍ରବର୍ଧନ, ଅକୋପ, ଧର୍ମପାଳ ଓ ଅଷ୍ଟମ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଯିଏ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ—ବସିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବ, ଯେଉଁମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତାଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପରାମର୍ଶଦାତା ଥିଲେ—ସୁୟଜ୍ଞ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଓ କାତ୍ୟାୟନ ମୁନି। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପୂର୍ବରୁ ରାଜାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଶିଷ୍ଟ, ନମ୍ର, ଦକ୍ଷ ଓ ନିୟମିତ ଆତ୍ମସଂଯମରେ ଅଟୁଟ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧୈର୍ଯ୍ୟବାନ୍, ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୃଦୁ ହସ୍ୟ ସହ କଥାହୁଏ, ଏବଂ କ୍ରୋଧ, କାମ କିମ୍ବା ଲାଭ ପାଇଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଓ ପରର, କରାଯାଇଥିବା, କରାଯିବା କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ଲୁଚି ରହୁନଥିଲା। ସେମାନେ ଆଚରଣରେ ଦକ୍ଷ, ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ପରୀକ୍ଷିତ, ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ନିଜ ପୁଅ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଶାସନ ଦେଇପାରୁଥିଲେ। ଆୟ ଆଦାୟ ଓ ସେନା ପରିଚାଳନାରେ ଦକ୍ଷ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଦୋଷମୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ କରୁନଥିଲେ, ଯଦିଓ ସେ ଶତ୍ରୁ ହେଉ। ସେମାନେ ସାହସୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାଜଧର୍ମକୁ ଅଟୁଟ ରଖି, ଶୁଦ୍ଧ ନାଗରିକମାନେ ଉପରେ ସଦା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି ନଦେଇ, ରାଜ୍ୟ ଭଣ୍ଡାର ପୂରଣ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ଲୋକଙ୍କ ଶକ୍ତି-ଦୃବଳତା ଭାବି ବିଚାର କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିବେକଶୀଳ ଥିଲେ, ରାଜ୍ୟର କୌଣସି ଅଞ୍ଚଳରେ କିମ୍ବା ନଗରରେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିବା କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା ପରସ୍ତ୍ରୀ କାମନା କରୁଥିବା କେହି ନଥିଲେ; ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜଧାନୀ ଶାନ୍ତିମୟ ଥିଲା। ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଚି ପୋଶାକ ପିନ୍ଧୁଥିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଗୁଣ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ସାହସରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବିଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ନାମିତ, ଏବଂ ସଦା ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଗୁଣରେ ଅନ୍ନତ, କୌଣସି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ନଥିଲା, ମିତ୍ରତା ଓ ବିରୋଧର ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ସ୍ୱଭାବତଃ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ। ସେମାନେ ଗୁପ୍ତ ଆଲୋଚନା ରଖିପାରୁଥିଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଚାରରେ ଦକ୍ଷ, ମୃଦୁ ଓ ମନୋହର କଥା କହୁଥିଲେ, ରାଜନୀତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏପରି ଦୋଷମୁକ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣବତୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଦଶରଥ ରାଜା ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରି, ଅଧର୍ମକୁ ସଦା ତ୍ୟାଗ କରି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦାନଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାଘ୍ର ସମାନ ଏହି ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ନିଜ ସମାନ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁ କୌଣସି ଦିଗରୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ମିତ୍ରତା, ଅନୁଚରମାନେ ସହିତ ଆଦର, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଉପରେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦମନ କରି, ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ପୃଥିବୀ ଆଧିପତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଦକ୍ଷ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଉପକାରୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଘିରିଥିଲେ ଦଶରଥ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉଦୟ କିରଣ ଭଳି ତାଙ୍କ ତେଜ ବିକାଶ ପାଇଥିଲା। ଏଠି ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ହେଉଛି ବାଳକାଣ୍ଡର ବିଶିଷ୍ଟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ଏତେ ସମ୍ପଦ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ସେ ଏକ ପୁଅ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଥିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କ ବଂଶର ରଖ୍ୟା ପାଇଁ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ହୋଇନଥିଲା। ଏହି ଭାବନାରେ ଚିନ୍ତିତ ଦଶରଥଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଉପାୟ ଉପଜିଲା—"ମୁଁ ପୁଅ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କାହିଁକି କରିବି ନାହିଁ?" ଏଭଳି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, "ମୋତେ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ହେବ," ବିବେକଶୀଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କୁଶଳ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷ ପରାମର୍ଶଦାତାକୁ—ଡାକି କହିଲେ, "ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ସେମାନେକୁ ନେଇ ଆସ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଯାଇ, ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନେଇ ଆସିଲେ। ସେମାନେକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ମୃଦୁ ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ—"ଏହିପରି କାରଣରେ ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। କିପରି ମୋ ଏହି ଆଶା ପୂରଣ ହେବ? ଏ ନିମିତ୍ତେ ଆପଣମାନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, "ବହୁତ ଭଲ କଥା କହିଲେ!" ବୋଲି କହିଲେ। ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ।" "ଯଜ୍ଞମଞ୍ଚ ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ। ରାଜା, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆପଣ ଆଶା କରୁଥିବା ପୁଅ ପାଇପାରିବେ।" "ଏହି ଧର୍ମମୟ ସଂକଳ୍ପ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଉପଜିଛି ଦେଖି ଆମେ ପ୍ରସନ୍ନ।" ଅତି ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ସହ ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—"ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରାଯାଉ।" "ଦିକ୍ଷିତ ଅଶ୍ୱ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅଧ୍ୟାପକଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ; ଯଜ୍ଞମଞ୍ଚ ସରୟୂ ଉତ୍ତର ତୀରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ।