କୈକୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାଙ୍କର ମାଲା ଓ ଆଳଙ୍କାର ମାଟିରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା। କୈକୟୀ କ୍ରୋଧଗୃହରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ମେଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହା ଭୂମିକୁ ଅନ୍ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଉଥିଲା, ଯେପରି ତାରାମଣ୍ଡଳ ଆକାଶକୁ ଅସୁନ୍ଦର କରେ। ତାଙ୍କର କେଶ ଏକ ଦୃଢ଼ ବିନିନ୍ଧିରେ ବନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, ଏକ ଅଜୀବିତ କିନ୍ନରୀ ପରି; ଏହି ସମୟରେ ମହାରାଜା ଦଶରଥ ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ନିମନ୍ତେ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ସ୍ୱୟଂ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ରାଜା ଦଶରଥ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜା କୈକୟୀଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶୟନଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଆକାଶ ପରି ହାଲୁକା ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ରାହୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ, ମୟୂର ଓ ବର୍ହିଣ ପକ୍ଷୀମାନେ ରହିଥିଲେ, କୁଲି ଓ ହଂସର କ୍ରନ୍ଦନ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା। ତାଳବାଦ୍ୟ ର ଧ୍ୱନି ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା, କୁବଜା ଓ ବାମନୀ ଦାସୀମାନେ ତାହାକୁ ଭରିଥିଲେ, ମଣ୍ଡପ ଓ ଚିତ୍ରିତ ଶୟନଗୃହ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ସୁଶୋଭିତ। ହାତୀଦାନ୍ତ, ରୌପ୍ୟ ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣର ମଞ୍ଚ, ନିତ୍ୟ ଫୁଲିଥିବା ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ, ଜଳାଶୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ହାତୀଦାନ୍ତ ର ଉତ୍ତମ ଆସନରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲା। ମୂଲ୍ୟବାନ ଆଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସ ପରି ଲାଗୁଥିଲା; ଏପରି ମହାରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା କୈକୟୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଶୟନରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଭୋଗ ଓ ଆଶାରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ନାୟକ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପ୍ରିୟା କୈକୟୀକୁ ନ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; କାରଣ, ଏପରି ସମୟରେ ରାଣୀ କେବେ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଖାଲି ଶୟନଗୃହକୁ ମଧ୍ୟ ରାଜା କେବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇନଥିଲେ; ତେଣୁ ଶୟନଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ କୈକୟୀ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଇଚ୍ଛା ଓ ଅବିବେକ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଥିବା ଦଶରଥ, ଦ୍ୱାରପାଳକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଭୟଭିତ ଦ୍ୱାରପାଳ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ରାଣୀ ବହୁତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ କ୍ରୋଧଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏବେ ସେ ପୁନି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଘ୍ନିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା; ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ କୈକୟୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ ଥିଲା। ଭୂମିର ନାୟକ ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଯୁବତୀ ଓ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଏପରି ଦେଖିଲେ। ନିଜେ ନିଷ୍ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ—ଏକ ଛେଦିତ ଲତା, ଏକ ପତିତ ଦେବୀ ପରି। କିନ୍ନରୀ ପରି ତ୍ୟାଗିତ, ଅପ୍ସରା ପରି ଭୂମିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା, ମୋହ ହରାଇଯିବା ପରି, ଏକ ପକା ହରିଣୀ ପରି ନିର୍ବଳ ହୋଇଥିଲେ। ଏକ ଶିକାରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନେ ଦୁଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ର ଲାଗିଥିବା ମହିଳା ହାତୀ ପରି, ସେ ଏଠାରେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଏକ ବନର ମହାହାତୀ ପରି ଦୁଃଖିତ। ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ହାତରେ ପୋଛି, ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କମଳନୟନୀ କୈକୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମେ କୌଣସି କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କରିଛ କି ନାହିଁ ଜାଣେ ନାହିଁ; କିଏ ତୁମକୁ ଅଭିଯୋଗ କଲା, କିଏ ତୁମକୁ ଅପମାନ କଲା? ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଏହିପରି ଧୂଳି ଲଗା ଭୂମିରେ କାହିଁକି ଶୁଇଛ, ଯେଉଁଥିରେ ମୋ ମନ ସଦା ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ଲଗିଛି? ମନେ ହେଉଛି ତୁମ ମନ କୌଣସି ଅପରିଚିତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ; ମୋ ପାଖରେ ଦକ୍ଷ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ତୁମକୁ ସୁଖ ଦେଇପାରିବେ—କହ, ହେ ଶୋଭାବତୀ, କଣ ରୋଗ ତୁମକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିଛି? କିମ୍ବା ତୁମର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି, କିମ୍ବା କିଏ ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରିଛି? ଆଜି କିଏ ବହୁତ ସଫଳ ହେଲେ, କିଏ ବହୁତ କ୍ଷତି ଭୋଗିଲେ? ଦୁଃଖିତ ହେଉନି, ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଅନି, ହେ ମହିଳା। କିଏ ଯାହାକୁ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତାକୁ ମାରିବା ଉଚିତ? କିଏ ଯାହାକୁ ମାରିବା ଉଚିତ, ତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ? କିଏ ଦରିଦ୍ର ଥିଲେ ଧନୀ ହେବା ଉଚିତ, କିଏ ଧନୀ ଥିଲେ ଦରିଦ୍ର ହେବା ଉଚିତ? ମୁଁ ଓ ମୋର ସମସ୍ତ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛି; ତୁମ ଇଚ୍ଛାକୁ ମୁଁ କେବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବିନି। ମୋ ମନର କଥା କହ, ଯଦି ମୋ ପ୍ରାଣ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ; ମୋର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ତୁମେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ମୋର ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶପଥ କରେ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳଚକ୍ର ଘୂରୁଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀ ମୋର। ଦ୍ରାବିଡ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶ, ବଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗ, ମଗଧ, ମତ୍ସ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧ କାଶୀ ଓ କୋଶଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶରେ ବହୁତ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଗାଈଁ ଅଛି; ତେଣୁ, କୈକୟୀ, ତୁମ ମନ ଯାହା ଚାହେ, ତାହା ଚୟନ କର। କାହିଁକି ତୁମେ ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ? ଭୟଭିତ ହେଉନି, ଉଠ, ଉଠ, ହେ ଶୋଭାବତୀ! ସତ୍ୟ କହ, କୈକୟୀ, କଣ ଭୟ ତୁମେ ଭୋଗୁଛ; ମୁଁ ତାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମିଷ୍ଟ ହଟାଏ ପରି ଦୂର କରିଦେବି।" ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, କୈକୟୀ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଦୁଃଖ ରହିଲେ ଓ ତାଙ୍କର କଠୋର ଇଚ୍ଛା କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ସେ ପୁନି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଚାପ ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହିପରି ଦଶରଥଙ୍କ ମନ ମୋହ ଓ ଆଶାରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ଥିଲାବେଳେ, କୈକୟୀ କଠୋର କଥା କହିଲେ, "ମହାରାଜ, କୌଣସି ଲୋକ ମୋତେ ଅପମାନ କରିନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୋ ମନରେ କିଛି ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ମୁଁ ଚାହେ ତୁମେ ତାହା ପୂରଣ କର। ଯଦି ତୁମେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କର, ତେବେ ମୁଁ ମୋ ମନର କଥା କହିବି।" ରାଜା ଦଶରଥ ହାଲୁକା ହସି, ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ପ୍ରିୟା କୈକୟୀଙ୍କ କେଶ ଧରି କହିଲେ, "ହେ ଗର୍ବିତେ, ତୁମେ ଜାଣନାହ, ରାମ ଛାଡ଼ି ମୋ ପାଇଁ କେହି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ନାହିଁ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି।