କୈକେୟୀ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭୂକୁଣ୍ଡ ଭୂର୍କୁଟି ଦ୍ୱାରା ଭାରି ହୋଇ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଡ଼ି ଯାଇଥିଲା; ସେ ଏହାକୁ ନିଜେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ। ରୋଷ ଗୃହରେ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ମାଳିନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଅସୁନ୍ଦର କରିଥିଲା, ଯେପରି ରାତିର ଆକାଶରେ ତାରା ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କର କେଶ ଏକ ଗୁଞ୍ଚ ରେ ବାନ୍ଧା ଥିଲା, ଏକ କିନ୍ନରୀ ପରି ଯାହା ଜୀବନହୀନ; ଏହି ସମୟରେ ମହାରାଜ ଦଶରଥ ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାୟ ନିଷ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ସ୍ୱୟଂ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରାଜା, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାର ଯୋଗ୍ୟତା ଥିଲା, ଶୋଭାମୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ୟକ୍ତି କୈକେୟୀଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ କମରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି କମର ଏକ ଫିକା ମେଘ ଭରିତ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ୍ତ, ମୟୂର ଓ ବାର୍ହିନ ପକ୍ଷୀ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୁଲି ଓ ହଂସର କ୍ରନ୍ଦନ ରେ ଗୁଞ୍ଜିତ। ମୂସିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନିରେ ମନ୍ମୋହିତ, କୁବଜା ଓ ବାମନ ଦାସୀମାନେ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆରାମଦାୟକ କୁଞ୍ଜ ଓ ଚିତ୍ରିତ କମର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ। ଦାତ, ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନାର ମଞ୍ଚ ରେ ସଜିତ, ଦିନେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଗଛ ଏବଂ ଜଳାଶୟ ରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାତ, ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁନାର ଆସନ ରେ ଆବୃତ, ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ରସାଲି ପଦାର୍ଥରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସ ପରି; ଏପରି ଶୋଭାମୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ମହାରାଜ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶୟନରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିତ ହୋଇ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ନାୟକ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ। ପ୍ରିୟାକୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ, ସେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; କାରଣ, ଏହି ସମୟରେ ରାଜମାତା କେବେ ଦୂର ରହି ନଥିଲେ। ରାଜା କେବେ ଖାଲି କମରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନଥିଲେ; ଏହିପରେ ସେ କମରକୁ ଯାଇ, କୈକେୟୀ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେ ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅବିବେକ ଅନ୍ତର୍ଗତ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଅନ୍ଧାରେ ଥିଲେ; ତେଣୁ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଦ୍ୱାରପାଳି ଭୟରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—"ମହାରାଜ, ରାଣୀ ବହୁତ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ରୋଷ ଗୃହକୁ ଗଲେ।" ଦ୍ୱାରପାଳିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଭୟଭିତ ହେଲେ। ସେ ପୁନର୍ବାର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇପଡ଼ିଲା; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ଭୂମିରେ ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ପୃଥିବୀର ନାଥ, ଦୁଃଖର ଆଗ୍ରାହରେ ଜଳି ଯାଇଥିବା ପରି, ନିଜ ଜୀବନରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଯୁବତୀ ପତ୍ନୀକୁ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ନିଜେ ନିର୍ମଳ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଲିନ୍, ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ—ଏକ କଟା ଲତା ପରି, ଏକ ପତିତ ଦେବୀ ପରି। ଏକ ବିପଦ୍ୟା କିନ୍ନରୀ ପରି, ଏକ ପତିତ ଅପ୍ସରା ପରି, ଏକ ମୃଗ ନିର୍ବଳ ହୋଇ ଅନୁବୃତ୍ତ ପରି। ଏକ ନାରୀ ହାତୀ ଯେଉଁଥିକି ଶିକାରୀଙ୍କର ବିଷ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତରେ ଆହତ, ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରିତ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ ହାତୀ ପରି ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ରାଜା ନିଜ ମୁହଁ ହାତ ଦ୍ୱାରା ପୋଛି, ଚିନ୍ତାରେ ଅତି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ଲୋଟସ ନୟନୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମର ମନରେ କ୍ରୋଧ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣି ନାହିଁ, ତୁମକୁ କିଏ ଅପବାଦ ଦେଇଛି, କିଏ ଅପମାନ କରିଛି? ମୋ ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ଭୂମିରେ ଧୂଳିରେ ଶୟନ କରୁଛ, ଏହା ମୋତେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଯେତେବେଳେ ମୋ ଚିତ୍ତ ସର୍ବଦା ତୁମ ମଙ୍ଗଳରେ ଲିନ୍। ତୁମ ମନ ଏକ କିଛି ଦୂତ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି ପରି ମନେ ହୁଏ, ଏହା ମୋ ହୃଦୟକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଛି; ମୋ ପାଖରେ ଦକ୍ଷ ଚିକିତ୍ସକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ଷମତାଶୀଳ। ସେମାନେ ତୁମକୁ ଆନନ୍ଦ ଫେରାଇ ଦେବେ—ମୋ ପ୍ରିୟ, କିଏ ତୁମକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିଛି? କିମ୍ବା କିଛି ଅଭିଲାଷା ଅଛି କି, କିମ୍ବା କିଏ ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରିଛି? କିଏ ଆଜି ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ପାଇଛି, କିଏ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଛି? ଦୁଃଖ କରନି, ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଅନି, ମୋ ପ୍ରିୟା। କିଏ ଯେଉଁଥିକି ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, କିଏ ଯେଉଁଥିକି ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ? କିଏ ଦରିଦ୍ର ହେବା ଉଚିତ, କିଏ ଧନୀ ହେବା ଉଚିତ? ମୁଁ ଓ ମୋ ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛି; ମୁଁ ତୁମ ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ମନରେ ଯାହା ଅଛି କହ, ମୋ ଜୀବନ ଦିଆଯିବା ଦରକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ; ମୋ ଶକ୍ତି ଜାଣି, ତୁମେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ତୁମ ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ କରିବି, ମୋ ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ ଦେଉଛି; ଯେପରିଏଁ ସମୟର ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚିବା ଚାଲିଛି, ସେପରିଏଁ ପୃଥିବୀ ମୋର। ଦ୍ରାବିଡ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକ, ବଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗ, ମଗଧ, ମତ୍ସ୍ୟ, ଧନୀ କାଶୀ ଓ କୋଶଳ—ସେଠାରେ ବହୁତ ଧନ, ଧାନ ଓ ଗୋ-ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ତେଣୁ, କୈକେୟୀ, ତୁମ ମନ ଯେଉଁଠାରେ ଚାହେ, ଚୟନ କର। କାହିଁକି ତୁମେ ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ? ଭୟଭିତ ହେଉନି, ଉଠ, ଉଠ, ମୋ ପ୍ରିୟା! ସତ୍ୟ କହ, କୈକେୟୀ, କିଏ ତୁମକୁ ଭୟ ଦେଇଛି; ମୁଁ ଏହାକୁ ଦୂର କରିଦେଉଛି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁହୁଡି ଦୂର କରେ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଅଭିଲାଷାକୁ କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରେରିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମତ୍ ମହାକାବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏଗାର ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ପତି ଦଶରଥଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁଥିକି ପ୍ରେମ ର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ଯାଇଥିଲେ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଥିଲେ।