ମନ୍ଥରା ନାମକ ଦୁଷ୍ଟ କୁବ୍ଜା ଦ୍ୱାରା କଠିନ କଥା ଶୁଣି କ୍ୱୀନ୍ କୈକେୟୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, ମନେ ମନେ ସେ ଏକ ବିଷାକ୍ତ ଅପ୍ସରା ପରି ଅସହାୟ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ତା’ପରେ, କୈକେୟୀ ନିଜ ମନରେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ ଭାବି, ଶାନ୍ତ ଓ ଉଜ୍ୱଳ ମନେ ସବୁ ଦୁଃଖ ମନ୍ଥରାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଦେଲେ। ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାରେ ଅତିଶୟ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଅସ୍ମିତି ହାରାଇଥିବା ଉଜ୍ୱଳ କୈକେୟୀ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଜଣେ ନାଗକନ୍ୟା ପରି ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର ଜଳିଉଠିଲା। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ସୁଖର ଉପାୟ ଭାବିଲେ; ମନ୍ଥରାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଶୁଣି, ମିତ୍ରତା ଓ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଅଟୁଟ ରହି, ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ମନ୍ଥରା ଏହା ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ଯେପରି ସେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରିଛନ୍ତି। ଏହିବେଳେ କୈକେୟୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଗଢ଼ିଲେ। ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, ଭୌହ ଭୂକୁଟି ହୋଇଯାଇଥିଲା; ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣ ମାଟିକୁ ପଡ଼ିଗଲା, ସେମାନେ କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ସେ ରୋଷଗୃହରେ ମାଟିରେ ଲୁଟି ରହିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ମେଳିଯାଇଥିଲା, ଏହା ମାଟିକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଦେଉଥିଲା, ଯେପରି ତାରାମାଳା ଆକାଶକୁ ମାଲିନ୍ୟ କରେ। ତାଙ୍କର କେଶ ଏକ ଦୃଢ଼ ଚୁଟିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, ଜଣେ ଜୀବନହୀନ କିନ୍ନରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାରାଜା ଦଶରଥ ଏବେ ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକର ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ସ୍ୱୟଂ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଆପ୍ତମଧୁର ଦିନାଥ ଦଶରଥ ରାଜା ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଉଜ୍ୱଳ ମହାରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଲକୁ ଗଲେ। ଏହା ଏକ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଧୂସର ମେଘ ଅଛି, ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ରାହୁ ଗ୍ରସିଛି, ମୟୂର ଓ ବର୍ହିଣ ପକ୍ଷୀମାନେ ରହିଛନ୍ତି, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଓ ହଂସ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ମହଲ ନାନା ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଧ୍ୱନିରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, କୁବ୍ଜା ଓ ବାମନୀ ଦାସୀମାନେ ରହିଥିଲେ, ଅଳଙ୍କୃତ ମଣ୍ଡପ ଓ ଚିତ୍ରିତ କମ୍ରା, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ହାତୀଦାନ୍ତ, ଚାଁଦି ଓ ସୁନାର ମଞ୍ଚ ଥିଲା, ଚିରଫୁଲି ଓ ଫଳଦାୟି ଗଛ, ଜଳାଶୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। ସୁନା, ଚାଁଦି ଓ ହାତୀଦାନ୍ତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥ, ପାନୀୟ ଓ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଥିଲା। ମୂଲ୍ୟବାନ ଗହନା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏହି ମହଲ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ଏପରି ଶୋଭାମୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ମହାରାଜା ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ରାଣୀ କୈକେୟୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଅନ୍ତଃକାମନା ଓ ସୁଖ ଆଶାରେ ରହି, ମହାରାଜା ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପ୍ରିୟାକୁ ନା ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; କାହିଁନା, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏପରି ସମୟରେ କ୍ୱୀନ୍ କୈକେୟୀ କେବେ ଦୂରେ ରହିନଥିଲେ। ଏପରି ଖାଲି ମହଲକୁ ମହାରାଜା କେବେ ପ୍ରବେଶ କରିନଥିଲେ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ମହଲକୁ ଗଲେ ଓ କୈକେୟୀ ବିଷୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ। ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଅବିବେକ ସମ୍ପର୍କରେ ପୂର୍ବରୁ ଅଜ୍ଞାନ ଥିବା ଦଶରଥ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଦ୍ୱାରପାଳ, ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ରାଣୀ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କୋପଗୃହକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି।” ଏହା ଶୁଣି ଦଶରଥ ଭୟଭୀତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ସେ ପুনର୍ବାର ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇ ଦେଖିଲେ କୈକେୟୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅପରିଚିତ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଯୁବତୀ ପତ୍ନୀ, ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟା, ଭୂମିରେ ଲୁଟି ଅଛନ୍ତି। ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ମନେ ଖରାପ ଭାବନା ଧରି, ଭୂମିରେ ଗିରି ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ଏକ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ଲତା, ଏକ ପତିତ ଦେବୀ ପରି। ସେ ଏକ ବିପ୍ରତ୍ୟାଷ୍ଟ କିନ୍ନରୀ, ଏକ ଅପ୍ସରା ପତିତ, ଏକ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ ଉଡ଼ିଯାଇଥିବା ପରି, ଏକ ଶିକାରି ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ିଥିବା ହରିଣୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏକ ଶିକାରିଙ୍କ ବିଷାକ୍ତ ଶର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାତିତ ହୋଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀ ପରି, ଆସକ୍ତିରେ ଦୁଃଖିତ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଥିଲେ। ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ମୁହଁ ହାତରେ ପୁଛି, ମନେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ପ୍ରେମରେ ରତ ରାଜା ଲୋଟସ୍-ନୟନୀ କୈକେୟୀକୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ ତୁମେ କାହିଁକି କ୍ରୋଧିତ, କିଏ ତୁମକୁ ଅଭିଯୋଗ କଲା, କିଏ ତୁମକୁ ଅପମାନ କଲା? “ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଏଭଳି ଧୂଳି ଲଗାଇ ଭୂମିରେ କାହିଁକି ପଡ଼ିଛ? ଏହା ଦେଖି ମୋର ମନ ଅତି ଦୁଃଖିତ। ମୋର ମନ ସଦା ତୁମ ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିଛି। ମନେ ହେଉଛି କିଛି ଅଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ତୁମ ମନକୁ ଅଶାନ୍ତ କରିଛି, ଏହା ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି। ମୋ ପାଖରେ ଦକ୍ଷ ଚିକିତ୍ସକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଦକ୍ଷ। “ସେମାନେ ତୁମକୁ ପୁନଃ ସୁଖୀ କରିପାରିବେ—କହ, ଶୋଭାମୟୀ, କି ରୋଗ ତୁମକୁ ତାପିଛି? କିମ୍ବା ତୁମର କିଛି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, କିମ୍ବା କିଏ ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରିଛି? “ଆଜି କିଏ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ପାଇଛି, କିଏ ବଡ଼ କ୍ଷତି ଭୋଗିଛି? ଦୁଃଖ କରିନାହଁ, ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉନାହଁ, ହେ ମହିଳେ। “କିଏ ଯେଉଁଠାରେ ମରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତା’କୁ ମୁଁ ହତ୍ୟା କରିଦେବି? କିଏ ମରିବା ଉଚିତ, ତା’କୁ ଛାଡ଼ିଦେବି? କିଏ ଦରିଦ୍ର, ତା’କୁ ଧନୀ କରିଦେବି, କିଏ ଧନୀ, ତା’କୁ ଦରିଦ୍ର କରିଦେବି? “ମୁଁ ଓ ମୋର ସମସ୍ତ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଛି; ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ମୁଁ ଅସମର୍ଥ ନୁହେଁ। “ତୁମ ହୃଦୟର କଥା କହ, ମୋ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ। ମୋର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ତୁମେ ଆଶଙ୍କା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। “ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, ମୋର ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ ଦେଉଛି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳଚକ୍ର ଘୂରିବ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭୂମି ମୋର।