ଏହି ଉତ୍କଳର ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଘଟଣା ଆମେ ଦେଖୁଛୁ । ଏଠାରେ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାଣୀ କୈକୟୀଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଆଶା ଜନ୍ମ ନେଇଛି । ସେ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି, ତୁମେ ସେହି ସମୟରେ ଏହି ଖବର ଦେବା; କିମ୍ବା ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ଏବଂ ବରତ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସଫଳ ହେବେ ।” କୈକୟୀ ଏହି କଥା କହି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଲେ ଯେ ତାଙ୍କୁ ଏଠିରେ କୌଣସି ଶଯ୍ୟା, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ଉଙ୍ଗା, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ୍ୟ କିମ୍ବା ଜୀବନ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ଯଦି ରାଘବ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଚାହିଁବା ନାହିଁ । ଏହି ଭୟଙ୍କର କଥା କହି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ କୈକୟୀ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଖସାଇ ଦେଲେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ଏକ ଦେବୀ ଯେପରି ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡିଯାଇଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ମୁହଁ ରୋଷର ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଯାଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ରତ୍ନଗୁଡିକୁ ଖସାଇ ଦେଇଛନ୍ତି, ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏକ ଅନ୍ଧାର ଆକାଶରେ ତାରା ଲୁଚି ଯାଇଥିବା ପରି । ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରାଣୀ କୈକୟୀ ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଠୋର ଭାବରେ ତାଣି ଦିଆଯାଇଥିଲେ, ଭୂମିରେ ପଡି ରହିଲେ, ଏକ ବିଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଦେବୀ ପରି । ତାଙ୍କର ମନ ଏକ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତିରେ ପହଁଚିଲା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ କୈକୟୀ ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତା କରି ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଲେ । ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତି ନେଇ, କୈକୟୀ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ନିଶ୍ୱାସ ଚାଲିଦେଲେ, ଏକ ନାଗକନ୍ୟା ପରି । ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଭବିଷ୍ୟତ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ନିଜ ମନ ଓ ମିତ୍ରତାରେ ନିଷ୍ପତି ନେଲେ । ମନ୍ଥରା ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହେଇଗଲା ବୋଲି ଭାବିଲେ; ଏବଂ କୈକୟୀ ତାଙ୍କର ରୋଷକୁ ଦୃଢ଼ କରିଲେ । ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର, ଭୂମିରେ ପଡି ରହିଲେ, ଭୂଷଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଖସାଇ ଦେଲେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ପଡି ରହିଲା । ତିନି ରୋଷ ଗୃହରେ ପଡି ରହିଲେ, ତାଙ୍କ ପୋଶାକ ମଲିନ, ଭୂମି ଅପସ୍ନାନ ହୋଇଗଲା, ଏକ ଆକାଶରେ ତାରା ଲୁଚି ଯାଇଥିବା ପରି । ତାଙ୍କର କେଶ ଏକ ଦୃଢ଼ ଚୋଟିରେ ବାନ୍ଧା, ଏକ କିନ୍ନରୀ ପରି ଜୀବନ ହରାଇଥିବା; ଏବଂ ଦଶରଥ ଏପରି ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟମିତ ଦଶରଥ ରାଜା ନିଜ ପ୍ରିୟ ରାଣୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅପାର୍ଟମେଣ୍ଟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ କୈକୟୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଳକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ଆକାଶ ଧୂସର ମେଘରେ ଢାକି ଯାଇଥିବା, ବଦଳା ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ, ମୟୂର ଓ ବାର୍ହିନ ପକ୍ଷୀ ରହିଛନ୍ତି, କୋଉ ଓ ହଂସ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି । ଏଠି ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ, କୁବ୍ଜା ଓ ବାମନ ଦାସୀମାନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଞ୍ଜ ଓ ଚିତ୍ରିତ କମ୍ରା, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ । ହାତୀଦାନ୍ତ, ରୂପା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ, ଏବଂ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ, ଜଳାଶୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । ହାତୀଦାନ୍ତ, ରୂପା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ୍ୟ ଓ ଦିଲା ଦିଲା ପାକ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ । ମୂଲ୍ୟବାନ ଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସ ପରି, ଏପରି ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୋଭାମୟ ତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ ରାଣୀ କୈକୟୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟାରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଆନନ୍ଦ ଓ ରତିରେ ଲିନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ । ଏଠି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; କୈକୟୀ କେବେ ଏପରି ଦିନରେ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ ନାହିଁ । ରାଜା କେବେ ଖାଲି କମ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ ନାହିଁ; ଏଠି ଆସି ରାଜା କୈକୟୀ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ତାଙ୍କୁ ଏପରି ନିଜ ସ୍ଵାର୍ଥ ଓ ଅବିବେକ ବିଷୟରେ ଜଣା ନଥିଲା; ଦ୍ୱାରପାଳୀ ଭୟରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ରାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ରୋଷ ଗୃହକୁ ଗଲେ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଗଲେ । ସେ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚିନ୍ତିତ; ଏଠି ସେ ଦେଖିଲେ କୈକୟୀ ଭୂମିରେ ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ପଡି ରହିଛନ୍ତି । ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ଯୁବତୀ ପ୍ରିୟା, ଜୀବନ ଠାରୁ ବଢି ଆଦର କରୁଥିବା, ଭୂମିରେ ପଡି ଦେଖିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇଥିବା ପରି । ସେ ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, କୈକୟୀ ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ, ଭୂମିରେ ପଡି ରହିଛନ୍ତି—ଏକ କ୍ଷତ ଲତା, ଏକ ପଡିଥିବା ଦେବୀ ପରି । ଏକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କିନ୍ନରୀ, ପଡିଥିବା ଅପ୍ସରା, ଅଭିଭୂତ ମାୟା, ବନ୍ଧା ହରିଣୀ ପରି । ଏକ ଶିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ବନରେ ବିଷ ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀ ପରି, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ପଡି ରହିଛନ୍ତି । ଦଶରଥ ନିଜ ମୁହଁ ହାତରେ ପିଛି, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଲୋଟସ ଆଖି କୈକୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମରେ କୌଣସି କ୍ରୋଧ ଦେଖିନାହିଁ, କିଏ ତୁମକୁ ଅପମାନ କଲା, କିଏ ତୁମକୁ ଅଭିଯୋଗ କଲା?” “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ତୁମେ ଭୂମିରେ ଧୂଳିରେ ଢାକି ପଡି ରହିଛ, ମୋର ମନ ତୁମ ମଙ୍ଗଳରେ ଲିନ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ ।” “ତୁମ ମନ କୌଣସି ଦୂତ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛି କି, ମୋ ମନକୁ ବି ଅସ୍ଥିର କରୁଛି; ମୋ ପାଖରେ ସମସ୍ତ ଚିକିତ୍ସକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବେ ।” “ବତା, ହେ ଶୋଭାମୟୀ, କିଏ ତୁମକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିଛି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଆଶା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ କି, କିଏ ତୁମକୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଛି?” “ଆଜି କିଏ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କଲା, କିଏ ବଡ଼ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କଲା? ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଅନାହିଁ, ହେ ଦେବୀ ।” “କିଏ ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ ଥିଲେ ମୃତ୍ୟୁ କରାଯିବା ଉଚିତ, କିଏ ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ରହିବା ଉଚିତ? କିଏ ଦରିଦ୍ର ଥିଲେ ଧନୀ, କିଏ ଧନୀ ଥିଲେ ଦରିଦ୍ର?” “ମୁଁ ଓ ମୋର ସମସ୍ତ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ; ମୁଁ ତୁମ ଆଶା ପୂରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ନୁହଁ ।” “ତୁମ ମନର କଥା କହ, ମୋ ଜୀବନ ଦେଇବାକୁ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ; ମୋର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୁଅ ।