ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କୈକେୟୀ କହିଲେ, “ଏଠାରେ, ହଁ, ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଯାଇ କହିପାର, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତେବେ ଭରତ ଏହି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ। ମୋତେ ସୋନା, ମାଣିକ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ-ପାନ ଆଦିରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଦିଆଯିବ, ଏହି ମୋ ଜୀବନର ଶେଷ।" ମନ୍ଥରା ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧୃଷ୍ଟ ଭାବରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଭରତଙ୍କ ମାଆଁକୁ ଉପକାରୀ ଏବଂ ଅପକାରୀ ଉଭୟ ପ୍ରକାରର ସୁପରିଶ ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଯଦି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରାଘବ ଏହି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ, ତେବେ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ; ଏହିକାରଣରୁ, ମହିଳେ, ଏହି ଚେଷ୍ଟା କର, ଯେପରି ତୁମ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ମିଳିବ।" ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଏହି କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଅନେକଥରି ଘାୟଲ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ କ୍ରୋଧରେ ହୃଦୟ ଉପରେ ହାତ ରଖି, ମନ୍ଥରାକୁ ଆବାର ଆବାର ନିନ୍ଦା କରିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି, ତୁମେ ତାହା ରାଜାଙ୍କୁ କହିପାର; କିମ୍ବା ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଉନ୍ନତି ପାଇବେ। ମୁଁ ଶୟନ, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ଉଙ୍ଗୁରା, ଖାଦ୍ୟ-ପାନ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ; ରାଘବ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଏଠି ମୋତେ କିଛି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।" ଏପରି ଭୟଙ୍କର କଥା କହି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାର ଖୋଲି ଦେଇ, ମାଟି ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଦେବକନ୍ୟା ଅଚାନକ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି। କ୍ରୋଧର ଅନ୍ଧକାରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଢାକିଗଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ମାଣିକ୍ୟ ବିଛିଡ଼ି ଯାଇଛି, ରାଜାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅପସନ୍ନ ହେଲେ, ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେପରି ଆକାଶ ଅନ୍ଧକାର ତଳେ ତାରା ଲୁଚିଯାଇଛି। ଏହି ଭାବରେ, ଦଶମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଏହି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଦଶମ ସର୍ଗ କଥା ଶୁଣ। ତାଳେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ଥରାଙ୍କ ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦରେ ନିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ରାଜମାତା କୈକେୟୀ ମାଟି ଉପରେ ଏମିତି ପଡ଼ିଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବଙ୍ଗନା ବିଷ ଲାଗି ଅଚେତ ହୋଇଯାଇଛି। ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦ୍ରଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୈକେୟୀ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ସର୍ପକନ୍ୟା ପରି ଭାବ ଦେଖାଇଲେ। ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବିଲେ କି କରିଲେ ତାଙ୍କ ସୁଖ ହେବ, ଏବଂ ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ନିଜ ମିତ୍ର ଓ ସ୍ଵହିତ ସହିତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ଏହା ଦେଖି, ମନ୍ଥରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଦୃଢ଼ କଲେ। ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ମାଟି ଉପରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ, ଭୂରୁ ଭଞ୍ଜି ହୋଇ; ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖୋଲି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେ ମାଟି ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ଓ ମାଳା ଭୂମିକୁ ଶୋଭା ହୀନ କରିଦେଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ମେଳା ହୋଇ, କ୍ରୋଧ ଗୃହରେ ଶୁଇଥିଲେ, ଯେପରି ତାରା ଆକାଶକୁ ଅଶୋଭନ କରିଥାଏ। ତାଙ୍କ କେଶ ଏକ ଦୃଢ଼ ଚୁଟିରେ ବାନ୍ଧା ଥିଲା, ଯେପରି ଜୀବନ ହୀନ କିନ୍ନରୀ; ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ରାଘବଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରାଜା ଦଶରଥ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବେ, ସେଠାରେ ଭିତର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଳ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ମହଳ ଅନ୍ଧା ମେଘରେ ଢାକା ଆକାଶ ପରି, ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରସ୍ତ, ମୟୂର ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ, କୁହୁଡ଼ିଆ ଓ ହଂସର କ୍ରନ୍ଦନ ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନି, କୁବ୍ଜା ଓ ବାମନୀ ଦାସୀମାନେ, ଦଳାନ ଓ ଚିତ୍ରିତ କମ୍ରା, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଦାତ, ରୂପା ଓ ସୁନା ମଞ୍ଚ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ, ଜଳାଶୟ ସହିତ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାତ, ରୂପା ଓ ସୁନା ଆସନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ ଓ ଦିଲ୍ଲ ମିଳୁଥିଲା। ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏମିତି ଶୋଭାମୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ମହାନ ରାଜା ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଶୟନପଥରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଆନନ୍ଦ ଓ ରତିର ଆଶାରେ ଅତି ଆକୁଳ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ। ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କାରଣ, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କୈକେୟୀ କେବେ ଦୂରେ ଯାଇଥିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଖାଲି କମ୍ରାକୁ ରାଜା କେବେ ପ୍ରବେଶ କରିନଥିଲେ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଦ୍ୱାରପାଳକୁ ପଚାରିଲେ। ଦ୍ୱାରପାଳ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ରାନୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ କ୍ରୋଧ ଗୃହକୁ ଯାଇଛନ୍ତି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ସେ ପୁନି ଅସ୍ଥିର ଓ ଆଶାନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତି ହରାଇଗଲା। ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ, କୈକେୟୀ ମାଟି ଉପରେ ଅନୁଚିତ ଭାବରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ରାଜା ଦଶରଥ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଜୀବନ ଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଦୁଃଖ ଉପରେ ଦୁଃଖ ହେଲେ। ସେ ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ମାଟି ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲେ—ଏକ କଟା ଲତା, ବିଚ୍ୟୁତ ଦେବୀ, ଭ୍ରମ ହରାଇ ଯାଇଥିବା ଭାବରେ, ନିବେଶିତ ହରିଣୀ ପରି ଲାଗିଲେ। ଏକ ବନ୍ୟ ମହିଳା ହାତୀ ଶିକାରୀଙ୍କ ବିଷାକ୍ତ ତୀରରେ ଘାୟଲ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ପରି, ଦୟାନିୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କ ମୁହଁ ହାତରେ ଢାକି, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି, କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କୌଣସି କ୍ରୋଧ ତୁମ ମନରେ ଥିବା ଜାଣିନି; କିଏ ତୁମେ ଉପରେ ଅଭିଯୋଗ କଲା, କିଏ ତୁମେ ଅପମାନ କଲା? ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ରୀ, ତୁମେ ଏପରି ଧୂଳିରେ ଢାକା ମାଟି ଉପରେ କାହିଁକି ଶୁଇଛ? ମୋ ମନ ସଦା ତୁମ ମଙ୍ଗଳରେ ଲଗିଛି, ତଥାପି ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଦେଉଛ?