ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ରାଜମାତା କୈକେୟୀ, ଯାହାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ବଡ଼ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଥିଲା, ଏବଂ ସ୍ୱଭାଗ୍ୟର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇନଥିଲେ, ସେ ମନ୍ଥରା ସହିତ କ୍ରୋଧଗୃହକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଇ ଉତ୍ତମ ଗୁଣବତୀ ରାଜମହିଳା ତାଙ୍କର ଶତଶଃ ମୁକ୍ତାମାଳା ଓ ଅନେକ ଅଲଂକାର ଖୋଲି ଦେଲେ। ତାପରେ, ସୁନା ରଙ୍ଗର ଶରୀର ଥିବା କୈକେୟୀ, ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ମାଟିରେ ବସି, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଠି, ହୁଞ୍ଚା-ପୃଷ୍ଠା, ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିପାର, ଯେ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ବନକୁ ଯିବେ, ବରତ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ। ମୋତେ ସୁନା, ମଣି, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ ଆଦି କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ଯଦି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ମୋ ଜୀବନ ଶେଷ।" ତାପରେ, ମନ୍ଥରା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଧୃଢ଼ ଶବ୍ଦରେ ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ବରତଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, କେବେ କାହିଁକି ସହାୟକ, କେବେ କାହିଁକି କ୍ଷତିକାରକ। ସେ କହିଲେ, "ଯଦି ରାଘବ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣ ଓ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ; ଏହିଥିପାଇଁ, ମହାନୀୟେ, ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ଯେ, ବରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେଉ।" ମନ୍ଥରାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଗଭୀର ଆଘାତ ପାଇ, ରାଜମାତା ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ହୃଦୟ ଉପରେ ହାତ ରଖି, ପୁନିପୁନି ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କରିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯମଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବି, ତେବେ ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେବ; କିମ୍ବା ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ଶମୟ ପାଇଁ ବନକୁ ଯିବେ, ବରତ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସମୃଦ୍ଧି ପାଇବେ। ମୁଁ ବିଛାନା, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ଅଙ୍ଗରାଗ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ; ଏଠି ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ଯଦି ରାଘବ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବେ ନାହିଁ।" ଏପରି ଭୟଙ୍କର କଥା କହି, ଉଜ୍ୱଳ କୈକେୟୀ ସମସ୍ତ ଅଲଂକାର ଖୋଲି ଦେଇ, ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଶ୍ୱର୍ଗଙ୍ଗନା ଅକାଳରେ ଭୂମିକୁ ଲୁଟିପଡ଼ିଛି। ତାଙ୍କ ମୁହଁ କ୍ରୋଧର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଉତ୍ତମ ମାଳା ଓ ଅଲଂକାର ଖୋଲି ପକାଇ ଦେଇଥିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମନମରା ହୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ଆକାଶ ଅନ୍ଧକାରରେ ତାରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥାଏ। ଏହିପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠି, ପାପିଷ୍ଠ ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଠୋର ଭାବେ ଭର୍ତ୍ସିତ ହୋଇ, ରାଜମାତା ମାଟିରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ, ଯେପରି ବିଷ ପିଇ ଅପ୍ସରା ଭୂମିକୁ ଲୁଟିପଡ଼ିଛି। କୈକେୟୀ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଦେଲେ, ତାଙ୍କ ମନରେ ଏବେ ଯାହା କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୃଢ଼ କଲେ। ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ବିମୂଢ଼ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ଗଭୀର ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଯେପରି ନାଗକନ୍ୟା ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନିଏ। କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ସୁଖର ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଏବଂ ସ୍ନେହ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଲେ। ମନ୍ଥରା ଏହି ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହେଲା; ଏବଂ କୈକେୟୀ ଏବେ କ୍ରୋଧରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ସେ ମାଟିରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ, ଭୃକୁଟି ଭୂକୁଟି ହୋଇଯାଇଥିଲା; ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ଅଲଂକାର—ସେଗୁଡ଼ିକ କୈକେୟୀ ଖୋଲି ଦେଲେ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଭୂମିକୁ ପକାଇ ଦେଲେ। ସେ କ୍ରୋଧଗୃହରେ ମାଟିରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ମାଟିରେ ମେଳିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ତାରା ଆକାଶକୁ ଅନୁପମ କରେ। ତାଙ୍କ ଚୁଲି ଏକ ଗଠିରେ ବଂଧାଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଜୀବନ ବିହୀନ କିନ୍ନରୀ; ଏହି ସମୟରେ ମହାରାଜ ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ନିୟମ ନିଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ, ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେ ଉଜ୍ୱଳ ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଗୃହ ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମଳିନ ମେଘ ଓ ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରସ୍ତ, ମୟୂର ଓ ବର୍ହିଣୀ ପକ୍ଷୀ ରହିଥିଲେ, କୁଲି ଓ ହଂସର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଧ୍ୱନି, ହୁଞ୍ଚା-ପୃଷ୍ଠା ଓ ବାମନୀ ଦାସୀମାନେ, ତୋରଣ ଓ ଚିତ୍ରିତ ମଣ୍ଡପ, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। ଦାତୁର, ରୂପା ଓ ସୁନାର ମଞ୍ଚ, ନିତ୍ୟ ଫୁଲୁଥିବା ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ, ଏବଂ ଜଳାଶୟ ରହିଥିଲା। ଏହି ଗୃହ ଦାତୁ, ରୂପା, ସୁନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଥେଷ୍ଟ ଥିଲା। ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଲଂକାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏଭଳି ମହାରାଜ ନିଜ ଶୋଭାମୟ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ବିଛାନାରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଭୋଗ ଓ ସମ୍ପର୍କର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଥିବା ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ନ ଦେଖି, ରାଜା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କୈକେୟୀ କେବେ ଅନ୍ତଃପୁରରୁ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ ନାହିଁ। ରାଜା କେବେ ଖାଲି ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରିନଥିଲେ; ଏହିପରେ ଗୃହକୁ ଯାଇ, ରାଜା କୈକେୟୀ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅବିବେକ ବିଷୟରେ ଅଗ୍ରହ ନଥିଲା; ତେବେ ଦ୍ୱାରପାଳୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ରାଣୀ ବହୁତ କ୍ରୁଧିତ ହୋଇ କ୍ରୋଧଗୃହକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି।" ଦ୍ୱାରପାଳୀଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ପୁନି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲା; ସେଠାରେ ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ ମାଟିରେ ଅପରିଚିତ ଭାବେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ। ମହୀପତି, ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଯୁବତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଜୀବନଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟା, ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।