ଅୟୋଧ୍ୟା ନାମକ ଶହରଟି, ଯାହାକୁ ସତ୍ୟନାମା ବି ଡାକାଯାଉଥିଲା, ଦୃଢ଼ ଦ୍ୱାର ଓ ଶଳାକାରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ଶୋଭାମୟ ଗୃହମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଶୁଭ ଓ ହଜାର ହଜାର ଲୋକମାନେ ଥିବା ଏହି ମହାନଗରୀକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ରାଜା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଛାଡ଼ି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣଗୁଣିତ, ଚତୁର, ଅଙ୍ଗବୋଧକୁ ବୁଝିପାରୁଥିବା, ଏବଂ ସଦା ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ। ସେହି ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଅଷ୍ଟମହାମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ—ଧୃଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସୁରାଷ୍ଟ୍ର, ରାଷ୍ଟ୍ରବର୍ଧନ, ଅକୋପ, ଧର୍ମପାଳ ଓ ଅଟୁଟ ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ସୁମନ୍ତ୍ର। ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ—ବସିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଶାସକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ସୁୟଜ୍ଞ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଓ କାତ୍ୟାୟନ ଋଷି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ସଦା ରାଜାଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୋହିତ ଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଶିଳ୍ପଦକ୍ଷ, ଶିଳ୍ପଶିଳ୍ପ ଓ ନିୟମିତ ଅନୁଶାସନରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ। ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଓ ମୃଦୁ ହସ୍ୟରେ କଥାହୁଏ, କ୍ରୋଧ, କାମନା କିମ୍ବା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନଥିଲେ। ନିଜ କିମ୍ବା ପର ଲୋକଙ୍କ କୃତ, କରୁଛନ୍ତି କିମ୍ବା କରିବେ, ଏହି ସବୁ ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏମାନଙ୍କୁ ଅଜଣା ଥିଲାନି। ଚରିତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ପରୀକ୍ଷିତ ଏମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମୟୋପଯୋଗୀ ଶାସନ ଦେଇଥିଲେ। ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଓ ସେନା ପରିଚାଳନାରେ ନିପୁଣ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି ଦେଇନଥିଲେ। ଏମାନେ ସଦା ପ୍ରବଳ, ଶୂର, ରାଜଧର୍ମ ପାଳନକାରୀ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖୁଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଅକ୍ଷତି ଦେଇ, ରାଜକୋଷ ପୂରଣ କରୁଥିଲେ, ଶକ୍ତି-ଦୃବଳତା ଅନୁସାରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ, ଏକାନ୍ତ ଓ ତତ୍ତ୍ୱବୋଧକ, ଶହର କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ କେହି ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନଥିଲେ। କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ଲୋଭ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଉନଥିଲା, ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜଧାନୀ ଶାନ୍ତ ଓ ନିରାପଦ ଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶୂଚିତା ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଜାଗୃତ ବୁଦ୍ଧିରେ ରାଜାଙ୍କ ହିତ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଏମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଗୁଣ ଅନୁସରଣ କରି, ସୂରତା ଏବଂ ବିଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ତତ୍ତ୍ୱବୋଧରେ ଅଡ଼ିଗ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଗୁଣବାନ୍, କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିଲା, ମିତ୍ରତା-ଶତ୍ରୁତାର ନୀତିରେ ଦକ୍ଷ, ଏବଂ ସ୍୵ଭାବତଃ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ। ଏମାନେ ଗୁପ୍ତ କଥା ରଖିପାରୁଥିଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଚାରରେ ନିପୁଣ, ସଦା ମୃଦୁଭାଷୀ ଓ ରାଜନୀତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏଭଳି ଦୋଷରହିତ ଏବଂ ଗୁଣଗୁଣିତ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ଦଶରଥ ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଜାଣି, ଧର୍ମରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ, ଅଧର୍ମକୁ ଦୂରେ ରଖି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦାନଶୀଳ, ସତ୍ୟବାନ୍, ସେହି ପୁରୁଷସିଂହ ଏଠାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ସମ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଥିଲେ, ସେ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ମିତ୍ର, ସାମନ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ବିପକ୍ଷକୁ ଶକ୍ତିରେ ଦମନ କରି, ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେଉଁପରି ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଦକ୍ଷ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ହିତକର ପରାମର୍ଶଦାତା ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାରୁ, ରାଜା ଦଶରଥ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ ହେଇଥିଲେ। ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ମହାତ୍ମା ହେବା ସତ୍ୱେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଅଭିଲାଷା ଥିଲା—ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ବଂଶର ଅଗ୍ରଗତି ପାଇଁ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ, ମହାତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଉଦିତ ହେଲା—"ମୁଁ କାହିଁକି ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବି ନାହିଁ?" ଏହି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କୁଶଳ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ମନସ୍କ ହେଲେ। ଏହାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ସମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପୁରୋହିତମାନେ କୁ ଏଠାରେ ଆଣ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଣିଲେ—ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ। ଏମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ମୃଦୁ ଓ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—"ଏହିପରି ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ମୋ ଇଚ୍ଛା। ଏହା କିପରି ସଫଳ ହେବ? ଆପଣମାନେ ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, "ଅତି ଭଲ କହିଛନ୍ତି!" ବୋଲି କହିଲେ। ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ।" ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରେ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ, ରାଜା, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଇଚ୍ଛିତ ସନ୍ତାନ ପାଇବେ। "ଏହି ଧର୍ମମୟ ସଙ୍କଳ୍ପ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଉଦିତ ହୋଇଛି", ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏମିତି କହିବା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଖୁସି ଓ ଉତ୍ସାହ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କୁ ଦିଶି କହିଲେ—"ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରକାରେ ଯଜ୍ଞ ନିମିତ୍ତେ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରାଯାଉ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମରେ ଅଶ୍ୱକୁ ଏହାର ଅଧ୍ୟାପକ ସହିତ ମୁକ୍ତ କରାଯାଉ, ସରୟୂ ଉତ୍ତର ତୀରେ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ।" ଏହିପରି ଆୟୋଧ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗୁଣିଜନମାନେ ଏକ ଶାନ୍ତ, ଶୁଭ ଓ ଧର୍ମମୟ ରାଜ୍ୟର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।