ଏହି ସମୟରେ, ମନ୍ଥରା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲା, "ଯେପରି ଜଳ ଶେଷ ହେଲେ ସେଠାରେ ପୁଲ୍ର କୌଣସି ଦରକାର ନାହିଁ, ଏ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଉଠ; ଯାହା ମଙ୍ଗଳକର ତାହା କର, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଅ।" ଏପରି ଉତ୍ସାହ ପାଇ ବଡ ଅଭିମାନ ନଥିବା, ଚକ୍ଷୁ ବିଶାଳ ତଥା ଶୁଭ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା କୈକେୟୀ, ମନ୍ଥରାଙ୍କ ସହ ରୋଷ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେ କୈକେୟୀ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଲଙ୍କାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ନିଜ ପରିଧାନର ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ମୁକ୍ତାମାଳା ଏବଂ ଅଲଙ୍କାର ବୁସି ଦେଲେ। ତାପରେ, ସୁନହିରା ଚାମର ଧାରିଣୀ ଏବଂ ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାର ପ୍ରଭାବରେ ଆସି, କୈକେୟୀ ଭୂମିରେ ବସି ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏ ମନ୍ଥରା, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଦିଅ ଯେ ମୁଁ ମୃତ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ରାଘବ ବନକୁ ଯାଅନ୍ତି, ତେବେ ଭରତ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ।" "ମୋତେ ସୁନା, ମଣି, ଭୋଜନ କିମ୍ବା ପାନର କୌଣସି ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ; ଯଦି ରାମ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ, ଏହା ମୋ ଜୀବନର ଶେଷ।" ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ମନ୍ଥରା ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ, "ଯଦି ରାଘବ ଏହି ରାଜ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଯିବେ, ତେବେ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖ ପାଇବେ; ଏହିକାରଣରୁ, ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କର।" ମନ୍ଥରାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ପୁନପୁନି ଆଘାତ ପାଇ, ଚମତ୍କୃତ ହୃଦୟରେ ହାତ ରଖି, କୈକେୟୀ ରୋଷରେ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଭର୍ତ୍ସନା କରିଲେ। "ମୁଁ ଯଦି ଏଠାରୁ ଯମଲୋକକୁ ଯାଏ, ତେବେ ତୁମେ ଏହି ଖବର ଦିଅ; କିମ୍ବା ଯଦି ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ବନକୁ ଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ଭରତ ସଫଳ ହେବେ।" "ମୋତେ ଶୟନ, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ଉଙ୍ଗୁର, ଭୋଜନ କିମ୍ବା ପାନର କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ; ଯଦି ରାଘବ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ଏଠାରେ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଏଵଂ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।" ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କହି, ଧୂଳିରେ ଗଡି ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅଲଙ୍କାର ପରିତ୍ୟାଗ କରି, କୈକେୟୀ ଶୟନ ତ୍ୟାଗ କରି ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପଡିଲେ, ଯେପରି ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ବିପଦରେ ତଳ ପଡିଥାଏ। ରୋଷର ଅନ୍ଧକାର ତାଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଢାକିଦେଲା; ଅଲଙ୍କାର ଓ ମାଳା ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ଅନ୍ଧକାର ଆକାଶରେ ତାରା ଲୁଚିଯିବା ଭଳି ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ଭୂମିରେ ଏପରି ଶୋଇ ପଡିଥିଲେ, ଯେପରି ନାଗକନ୍ୟା ବିଷ କାରଣରେ ତଳ ପଡିଯାଏ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲି କହିଦେଲେ। ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାରେ ଅସ୍ମିତ ଓ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ସେ ନାଗକନ୍ୟା ପରି ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେ କିଛି ଖ୍ଷଣ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ କ'ଣ କରିବେ ଭାବିଲେ, ଏବଂ ମନ୍ଥରାଙ୍କ ସୁପରିଶ ଶୁଣି, ନିଜ ସ୍ନେହ ଓ ଲାଭ ପାଇଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଦେଖି, ମନ୍ଥରା ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧିତ ହୋଇଛି। ଏବେ କୈକେୟୀ ରୋଷରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପଡିଲେ, ଭୂଷଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ମାଳା ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ। କୈକେୟୀଙ୍କ ତ୍ୟାଗିତ ମାଳା ଓ ଅଲଙ୍କାର ଭୂମିରେ ପଡି ରହିଲା। ରୋଷ ଗୃହରେ ଶୋଇଥିବା ସେ, ମାଟି ଲଗିଥିବା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଭୂମିକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଥିଲେ, ଯେପରି ତାରା ଆକାଶକୁ ଅପବିତ୍ର କରେ। ତାଙ୍କ କେଶ ଏକ ଗଠିଏ ଚୁଟିରେ ବନ୍ଧା, ଜଣେ ମୃତ କିନ୍ନରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ଏବେ ବଡ ରାଜା ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ନିଜେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ରାଜା ଦଶରଥ, ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଳକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ମହଳ ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଧୂସର ମେଘରେ ଢାକା ଆକାଶ, ରାହୁ ଗ୍ରସ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ର, ମୟୂର ଓ ବର୍ଣ୍ଣିନ୍ଦା ପକ୍ଷୀ, କୋଉଁ ଓ ହଂସ ଚିତ୍କାରରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା। ଏହା ସଙ୍ଗୀତ ଏବଂ ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୁବ୍ଜା ଓ ବାମନୀ ଦାସୀମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ମନୋହର ମନ୍ଦପ ଏବଂ ଚିତ୍ରିତ ଶାଳା, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ। ହାତୀଦାନ୍ତ, ରୂପା ଓ ସୁନାର ମଞ୍ଚ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଭରିଥିବା ଗଛ, ଜଳାଶୟ ଏଠି ଥିଲା। ଏଠି ଇଭୋରି, ରୂପା, ସୁନାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ, ବିଭିନ୍ନ ଭୋଜ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଦୂର୍ଲଭ ଅଲଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସ ଭଳି ଏହି ମହଳକୁ ମହାରାଜା ପ୍ରବେଶ କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କୈକେୟୀ ଉତ୍ତମ ଶୟନରେ ନାହିଁ। ରାଜା, ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସୁଖର ଆକାଂକ୍ଷାରେ, ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ। ନିଜ ପ୍ରିୟା ରାଣୀକୁ ନ ଦେଖି, ତିନି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କାରଣ ଏପରି ସମୟରେ କୈକେୟୀ କେବେ ଦୂରେ ରହିଥିଲେ ନାହିଁ। ରାଜା କେବେ ଖାଲି ମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିନଥିଲେ; ଏବେ ମହଳକୁ ଯାଇ, କୈକେୟୀ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଦୁର୍ନିତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅବିବେକ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଦ୍ୱାରପାଳି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ରାଣୀ ବହୁତ ରୋଷିତ ହୋଇ ରୋଷ ଗୃହକୁ ଗଲେ।" ଏହି ଶୁଣି, ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡିଲେ। ସେ ପୁନି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲା। ଏଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା କୈକେୟୀ ଭୂମିରେ ଅନୁଚିତ ଭାବେ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଧରାଧୀଶ ଦଶରଥ, ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯିବା ପରି, ନିଜ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଯୁବତୀ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଏଭଳି ଦେଖିଲେ। ନିଜେ ନିର୍ମଳ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଧାରଣ କରି ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ—ଏକ ଛେଦିତ ଲତା, ବିପଦକୁ ତଳ ପଡିଥିବା ଦେବୀ, ଭ୍ରମ ହରାଇଯିବା, ଆଉ ଶିକାରି ଧନୁର ବିଷବାଣରେ ଆହତ ହାତୀନୀ ପରି। ତିନି ନିଜ ମୁହଁ ହାତରେ ଢାକି, ଚିନ୍ତାଗ୍ନିରେ ପିଡିତ, କାମପ୍ରବଣ ରାଜା ଏହି କମଳନୟନୀ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିବାକୁ ଆଗକୁ ଆସିଲେ।