କୈକେୟୀ ର ଶୋଭା ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ଦୂତି ମନ୍ଥରା ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବଢ଼ାଇଲେ । ଏହି ସମୟରେ, କୈକେୟୀ ମନ୍ଥରାକୁ କହିଲେ, “ଏ ଶୁଭଲକ୍ଷଣୀ, ଜଳ ଶେଷ ହେଲେ ସେତୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ଏହିପରି ଆପଣ ଉଠନ୍ତୁ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ ।” ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଦେବା ପରେ, ରାଜମାତା କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ମୃଦୁ ଓ ଅଭିମାନ ହୀନ ଥିଲା, ସେ ମନ୍ଥରା ସହ ରୋଷଗୃହକୁ ଗଲେ । ଏଠାରେ, ସେ ତାଙ୍କର ଶତ-ଶତ ମୁକ୍ତା ମାଳା ଓ ରତ୍ନ ଭୂଷଣ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି ଦେଲେ । ତାଙ୍କ ଶରୀର ହେଉଛି ସୁବର୍ଣ୍ଣର ଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ଭୂମିରେ ବସି ମନ୍ଥରାକୁ କହିଲେ, “ଏ ଖୁଞ୍ଚା, ରାଜାଙ୍କୁ କହିପାର, ମୁଁ ମୃତ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତେବେ ଭରତ ସମ୍ରାଟ୍ ହେବେ ।” “ମୋତେ ସୁନା, ରତ୍ନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ୍ୟ ପ୍ରତି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ଯଦି ରାମ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଇ ଦିନ ମୋ ଜୀବନର ଶେଷ ।” ଏପରି କଥା କହିବା ପରେ, ମନ୍ଥରା ଆଉ ଧୌଳି କଥାରେ ରାଜମାତାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ, “ଯଦି ରାଘବ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଅବଶ୍ୟ ପାଇଯିବେ, ତେବେ ଆପଣ ଓ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ; ତେଣୁ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତୁ ।” ମନ୍ଥରାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥାରେ ଗଭୀର ଆଘାତ ପାଇ, ରାଜମାତା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ହୃଦୟରେ ହାତ ଦେଇ, କ୍ରୋଧରେ ମନ୍ଥରାକୁ ପୁନିପୁନି ଭର୍ଜନା କଲେ । “ମୁଁ ଯଦି ଏଠାରୁ ଯମଲୋକକୁ ଯାଏ, ତେବେ ତୁମେ ଏହି ଖବର ଦେଉଛ; କିମ୍ବା ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବେ ।” “ମୋତେ ଶୟନ, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ଅଙ୍ଗରାଗ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ୍ୟ କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଯଦି ରାଘବ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଏଠି କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ।” ଏପରି ଭୟଙ୍କର କଥା କହି, ଦୀପ୍ତିମାନ କୈକେୟୀ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଅପସାରଣ କରି ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ଏକ ଅନର୍ଥରେ ତଳପତ୍ର ହୋଇ ପଡ଼ିଥାଏ । କ୍ରୋଧର ଅନ୍ଧକାର ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଢାକିଦେଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ରତ୍ନ ଚାଲିଗଲା, ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଆକାଶ ଅନ୍ଧକାରରେ ତାରା ଲୁଚିଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଖରାପ ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଦିଆଯାଇଥିବାବେଳେ, କୈକେୟୀ ମାଟି ଉପରେ ଏପରି ଶୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁଥାଏ । ମନେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କରି, ଦୀପ୍ତିମାନ କୈକେୟୀ ମନ୍ଥରାକୁ ସବୁ ଦେଖାଇଲେ । ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାରେ ଭ୍ରମିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଯେପରି ନାଗକନ୍ୟା ଦୀଘଳ ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାଏ । କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ଏକ ଏମିତି ବିଧି ଚିନ୍ତା କଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇପାରିବ; ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଏବଂ ନିଜ ହିତ ଓ ସ୍ନେହରେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କଲେ । ଏହା ଦେଖି, ମନ୍ଥରା ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧିତ ହେଲା; ଏବଂ କୈକେୟୀ କ୍ରୋଧରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ । ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇଲେ, ଭୃକୁଟି ଅଂକୁଶିତ ଥିଲା; ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା । ରୋଷ ଗୃହରେ ପଡ଼ିଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କ ମାଳା ଓ ଭୂଷଣ ଭୂମିକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିଥିଲା । ତିନି ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇ, ବସ୍ତ୍ର ମେଳି ଦେହ ମଲିନ ହୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ତାରା ଆକାଶକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରେ । ତାଙ୍କ କେଶ ଏକ ଗଠି ମାନ୍ୟରେ ବନ୍ଧା ଥିଲା, ଯେପରି ଜୀବନ ବିହୀନ କିନ୍ନରୀ; ଏହି ସମୟରେ ମହାରାଜ ଦଶରଥ ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ । ଏହା ପରେ, ନିୟମିତ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଦଶରଥ ମହାରାଜ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେବାକୁ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୈକେୟୀ ମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠାରେ ଆକାଶର ମେଘ ଭଳି, ଚନ୍ଦ୍ର ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ, ମୟୂର ଓ ବର୍ହିଣୀ ଚିତ୍କାର, କ୍ରଞ୍ଚ ଓ ହଂସ ର ଶବ୍ଦରେ ରମ୍ୟ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ମହଳ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ, ଖୁଞ୍ଚା ଓ ବାମନୀ ଦାସୀମାନେ, ମାଳିକା ଓ ଚିତ୍ରିତ ଗୃହ, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ । ହାତୀଦାନ୍ତ, ରୌପ୍ୟ ଓ ସୁନାର ମଞ୍ଚ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଧରିଥିବା ଗଛ, ଜଳ ତଳା ଏହି ମହଳକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିଥିଲା । ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀଦାନ୍ତ, ରୌପ୍ୟ ଓ ସୁନା ଆସନ, ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ପାନ୍ୟ ଓ ମଧୁର ପଦାର୍ଥ ଏଠି ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲା । ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସ ସମ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହଳକୁ ଦଶରଥ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶଯ୍ୟାରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଚିତ୍ତ ଅଭିଲାଷା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିଲେ । ପ୍ରିୟା ରାଣୀ ଦେଖିନଥିବାରୁ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କାରଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ଏମିତି ହୋଇନଥିଲା । ରାଜା କେବେ ଖାଲି ମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିନଥିଲେ, ଏବଂ ଏହିବେଳେ ରୋଷଗୃହରେ ଯାଇ କୈକେୟୀ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ସେ ତାଙ୍କର ଏଇ ସ୍ୱାର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅବିବେକ ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ; ଦ୍ୱାରପାଳୀ ଭୟଭିତ ହୋଇ ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ରାଣୀ ଅତି କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ରୋଷଗୃହକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି ।” ଏହା ଶୁଣି ଦଶରଥ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ । ସେ ଆଉ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ମାଟି ଉପରେ ଅନୁଚିତ ଭାବେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ । ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠୁଥିବା ଭଳି ରାଜା ତାଙ୍କ ଯୌବନଵତୀ ପ୍ରିୟା, ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କୈକେୟୀକୁ ଏପରି ଦେଖିଲେ । ସେ ନିଃପାପ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୁଷ୍ଟ ଭାବନାରେ ଭରିଥିଲେ, ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିଲେ—ଏକ କ୍ଲିବ୍ୟ ଲତା କଟାଯାଇଥିବାରୁ, ଏକ ଦେବୀ ତଳପତ୍ର ହୋଇଥିବା ଭଳି । ସେ ଏକ ତ୍ୟାଗିତ କିନ୍ନରୀ, ଏକ ତଳପତ୍ର ଅପ୍ସରା, ଏକ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ ଅପସୃତ, ଏକ ନିବିଡ଼ ମୃଗୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।