ମନ୍ଥରା ରାଜମହଳରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅନେକ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—"ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଚାଲିଯାଉଛ, ମୋତେ ଲାଗେ ତୁମେ ଅତି ଶୋଭାମୟ। ଶମ୍ବରା ଦାନବପତିଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ହଜାର ମାୟାବି କଳା ମନେ କର, ସେସବୁ ଏବେ ତୁମ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ଏବଂ ତା ଠାରୁ ଅଧିକ ଅନେକ କଳା ମଧ୍ୟ। ଚକ୍ରର ଯୋକ ଭଳି ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ବାଙ୍କି ତୁମ ପୃଷ୍ଠ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ। ବୁଦ୍ଧି, ରାଜନୀତି ଏବଂ ମାୟାବି କଳା ସବୁ ତୁମେ ଧାରଣ କରିଛ। ଏ ମନ୍ଥରା, ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ପିନ୍ଧେଇବି।" "ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେତେବେଳେ ଭରତଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେବ ଏବଂ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବ। ତୁମ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲାପରେ ଏବଂ ତୁମେ ଅତି ଖୁସି ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମ ପୃଷ୍ଠରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲଗାଇଦେବି ଏବଂ ତୁମ ମୁହଁରେ ରତ୍ନର ତିଳକ ଦେଇଦେବି। ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଗହଣା ତିଆରି କରିଦେବି, ମନ୍ଥରା। ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ତୁମେ ଦେବୀ ଭଳି ଚାଲିବ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ମୁହଁ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ସହିତ, ଉଚିତ ଗତିରେ ଚାଲିବାରେ ତୁମ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରିବେ। ଅନ୍ୟ ମନ୍ଥରାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ ସେବା କରିବେ, ଯେପରିକି ତୁମେ ସଦା ମୋ ପାଖରେ କରୁଛ।" ମନ୍ଥରାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି କୈକେୟୀ ଶୁଧ୍ଧ ଶୟନରେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ଏପରି କଥା କହିଲେ—"ଜଳ ଶେଷ ହେଲେ ପୁଲ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏ ମଙ୍ଗଳମୟୀ, ଉଠ, ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କର ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖ।" ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ପାଇ ବାଡ଼ି କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମହତ୍ବକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଅନ୍ଦକାରିତ ନୁହେଁ, ମନ୍ଥରା ସହ ରୋଷଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ତାଙ୍କର ଶତଶଃ ମୁକ୍ତା ମାଳା ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗହଣା ବିସର୍ଜିତ କରିଦେଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଖ୍ୟାତି ଧାରଣ କରି, ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ଭୂମିରେ ବସି ମନ୍ଥରାକୁ କହିଲେ—"ଏଠାରେ, ମନ୍ଥରା, ରାଜାଙ୍କୁ କୁହ, ଯେ ମୁଁ ମୃତ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ଭରତ ରାଜ୍ୟ ପାଇବେ।" "ମୋତେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରତ୍ନ, ଖାଦ୍ୟ ବା ପାନ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ; ଯଦି ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରାଯିବ, ଏହି ଜୀବନର ଶେଷ ହେବ।" ଏପରି କହି, ମନ୍ଥରା ଆଉ ଏକଥି ଚିତ୍କାର କଲେ—"ଯଦି ରାଘବ ଏହି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ, ତେବେ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ପୁଅ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ। ଏହିଠିପାଇଁ, ମହାରାଣୀ, ଚେଷ୍ଟା କର, ଯେ ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରାଯାଉ।" ମନ୍ଥରାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଆଘାତ ପାଇ, ରାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଉପରେ ହାତ ରଖି, ପୁନିପୁନି ମନ୍ଥରାକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ—"ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି, ତୁମେ ତାହା ଖବର ଦେବ। କିମ୍ବା ଯଦି ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବେ।" "ମୋତେ ଶୟନ, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ଲେପ, ଖାଦ୍ୟ ବା ପାନ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ଯଦି ରାଘବ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଏଠି କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ, ଏହି ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।" ଏପରି ଭୟଙ୍କର କଥା କହି, ଚମତ୍କାର ରାଣୀ ସମସ୍ତ ଗହଣା ବିସର୍ଜନ କରି ନିର୍ମଳ ଭୂମିରେ ଶୋଇଗଲେ, ମନ୍ଦାକିନୀ ତାରା ହରାଇ ଅନ୍ଧକାର ଆକାଶ ଭଳି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ କ୍ରୋଧର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଗଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ଗହଣା ଛାଡ଼ି, ରାଜାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ଏହା ପରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତିଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ରାଜମାତା କୈକେୟୀ ଭୂମିରେ ଶୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି, ମନ୍ଦାକିନୀ ଅପ୍ସରା ପରି ବିଷ ଖାଇ ଶୋଇପଡ଼ିଥିବା ଭଳି। ମନେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ, ଉଜ୍ୱଳ ରାଣୀ ଧୀରେ ଧୀରେ ମନ୍ଥରାକୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାରେ ଅସ୍ତିର ଏବଂ ଦୃଢ଼, ରାଣୀ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ନାଗକନ୍ୟା ପରି ତାପିତ ହେଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ କ'ଣ କରିବେ ଭାବିଲେ, ପରେ ମନ୍ଥରାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଶୁଣି ନିଜ ହିତ ପାଇଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ମନ୍ଥରା ଏହା ଦେଖି ଅତି ଖୁସି ହେଲେ, ଯେପରି ସେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି। ରାଣୀ ଏବେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନିଜ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଦୃଢ଼ କଲେ। ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଶୋଇ ଭୂଁହି ଚିଁହ୍ନିଲେ, ତାଙ୍କ ମାଳା ଓ ଦେବୀୟ ଗହଣା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ରୋଷଗୃହରେ ଶୋଇଥିବା କୈକେୟୀଙ୍କ ମଳିନ ବସ୍ତ୍ର ଭୂମିକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଦେଲା, ଯେପରି ତାରା ହୀନ ଆକାଶ ଅନ୍ଧକାର ହୁଏ। ତାଙ୍କ ଚୁଲି ଏକ ଗଠିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, ଜୀବନ ହୀନ କିନ୍ନରୀ ପରି; ଏହି ସମୟରେ ମହାରାଜ ଦଶରଥ ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସଂଯମୀ ଏବଂ ପ୍ରେମିକାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ରାଜା ଦଶରଥ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଉଜ୍ୱଳ କୈକେୟୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୋଠରୀକୁ ଗଲେ। ସେ କୋଠରୀ ଆକାଶ ଭଳି ଥିଲା, ଏଠାରେ ହଳକା ମେଘ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ରାହୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୟୂର ଓ ବର୍ହି ଚିଡ଼ିଆ ଥିଲେ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଓ ହଂସ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଶଙ୍ଖ, ଦମ୍ରୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ମନ୍ଥରା ଓ ବାମନୀ ସେବିକାମାନେ ଥିଲେ, ଦୋଳା ଓ ଚିତ୍ରିତ କୋଠରୀ ରହିଥିଲା, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛ ସାଜିଥିଲା। ଦାତୁର, ରୂପା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ମଞ୍ଚ, ଫୁଲ ଏବଂ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ, ଜଳାଶୟ ଥିଲା। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଥିଲା। ମୂଲ୍ୟବାନ ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସ ଭଳି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ମହାରାଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଭୋଗ ଓ ସ୍ନେହର ଆଶାରେ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ। ନିଜ ପ୍ରିୟା କୈକେୟୀକୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ, ସେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କାରଣ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ଏପରି ସମୟରେ ରାଣୀ ଦୂରେଇ ରହିଥିଲେ ନାହିଁ।