ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ଅତି ଆଦର ଭାବରେ ଦେଖି, କହିଲେ—“ତୁମର ଉରୁ ଦୁହିଟି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବିନ୍ୟାସିତ, ତୁମର ପାଦ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଚାପି ଅଛି; ତୁମେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଏହି ଉରୁ ଅତି ମନୋହର ଦେଖାଯାଉଛି। ମନ୍ଥରା, ମୋ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ତୁମେ ଅତି ରୂପବତୀ ହେବାରୁ ଆଲୋକିତ ହୁଅଛ; ଶମ୍ଭରା ଅସୁର ନାୟକଙ୍କର ହଜାର ମାୟା ଶିଳ୍ପ ତୁମର ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ଏବଂ ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ଅନେକ ମାୟା ଶିଳ୍ପ ତୁମରେ ଅଛି। ତୁମର ପୃଷ୍ଠ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ରଥ ଯୁଗ ଭଳି ତିର୍ଯ୍ୟକ୍, ଏହି ଅପୂର୍ବ ରୂପ ତୁମର। ତୁମରେ ବିବେକ, ରାଜନୀତି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ମାୟା ଶିଳ୍ପ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଛି; ଏଠାରେ, ମନ୍ଥରା, ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁନା ମାଳା ଦେବି। ଯେତେବେଳେ ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ ହେବ ଏବଂ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ମନୋହରୀ, ମୁଁ ତୁମ ଶରୀରକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଶୁଣା ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରିବି। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଆନନ୍ଦିତ ହେବ, ମୁଁ ତୁମର ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ସୁଣା ଲେପ କରିବି; ତୁମ ମୁହଁରେ ମୁଁ ଅପୂର୍ବ ମଣି ଦ୍ୱାରା ତିଳକ ଲାଗିବି। ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଅପୂର୍ବ ଭୂଷଣ ତିଆରି କରିବି; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ତୁମେ ଦେବୀ ଭଳି ଘୂମିବା। ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ ଏବଂ ଅତି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ, ତୁମେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚାଳ ରେ ଚାଲିବା, ତୁମ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରିବେ। ଅନ୍ୟ ମନ୍ଥରାମାନେ, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ତୁମର ପାଦପଦ୍ମରେ ସେବା କରିବେ, ଯେପରି ତୁମେ ସଦା ମୋ ପାଖରେ ସେବା କରୁଛ। ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାଣୀରେ କୈକେୟୀ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀୟୁକ୍ତ ଶୟନରେ ଶାୟିତ ଥିବାବେଳେ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଳତାରେ, କହିଲେ—“ଜଳ ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ ସେତୁ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ, ମନ୍ଥରା, ଉଠ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉ।” ଏପରି ପ୍ରେରଣା ପାଇଁ, ରାଣୀ, ତାଙ୍କ ଉତ୍ସବ ଭାଗ୍ୟରେ ଅଭିମାନ ନ ରଖି, ମନ୍ଥରା ସହ ରୋଷ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିଳା, ଅନେକ ହଜାର ମୋତି ମାଳା ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ଭୂଷଣ ଖୋଲି ଦେଲେ। ତା’ପରେ, ସୁଣା ଭଳି ଚମକୁଥିବା କୈକେୟୀ, ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ ପ୍ରଭାବିତ, ଭୂମିରେ ବସି, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମନ୍ଥରା, ରାଜାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ମୃତ; ଯଦି ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବ, ଭରତ ରାଜ୍ୟ ପାଇବ। ମୁଁ ଶୁଣା, ମଣି, ଖାଦ୍ୟ ପାନ, କିଛି ଚାହାଁ ନାହିଁ; ଯଦି ରାମ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ, ଏହି ମୋ ଜୀବନର ଶେଷ।” ଏପରି ଦୁଃସାହସିକ ଶବ୍ଦରେ, ମନ୍ଥରା ରାଣୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଭରତଙ୍କ ମାତାକୁ ରାମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଉପକାରି ଏବଂ ଅପକାରି ଉଭୟ ପ୍ରକାର ଉକ୍ତି କହିଲେ—“ଯଦି ରାଘବ ଏହି ରାଜ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ପାଇବେ, ତେବେ ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ପୁଅ ଦୁଃଖ ପାଇବେ; ଏହିପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠେ, ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କର।” ମନ୍ଥରାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଅନେକ ଥର ଆଘାତିତ ହୋଇ, ରାଣୀ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ହୃଦୟରେ ହାତ ରଖି, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ରୋଷରେ ଅନେକ ଥର ଉପାଳମ୍ବ କଲେ। “ମୁଁ ଏଠାରୁ ଯମ ଲୋକକୁ ଯିବି, ତୁମେ ଏହା ରାଜାଙ୍କୁ କହିବ; କିମ୍ବା ଯଦି ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ଭରତ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଉନ୍ନତି କରିବେ। ମୁଁ ଶୟନ, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ଲେପ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ କିଛି ଚାହାଁ ନାହିଁ; ଯଦି ରାଘବ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ଏଠାରେ କିଛି ଚାହାଁ ନାହିଁ, ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।” ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କହି, ରାଣୀ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିର୍ମଳ ଭୂମିରେ ଶୁଇଲେ, ଯେପରି ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ଏକ ଖସି ପଡ଼ିଥିବା। ରୋଷର ଅନ୍ଧାର ମୁହଁରେ ଢାକି ଦେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ମଣି ତ୍ୟାଗ କରି, ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ନିରାଶ ହୋଇଗଲେ; ଯେପରି ଆକାଶ ଅନ୍ଧାରରେ ତାରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ରାଣୀ ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଉପାଳମ୍ବିତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଏକ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତିତ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗନା ଭଳି ଶୁଇ ରହିଥିଲେ। ଏହି ମହିଳା ନିଜ ଚିତ୍ତରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା ବିବେକ ସହ କହିଲେ। ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସହ, ରାଣୀ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ତାପସ୍ଵ ଶ୍ୱାସ କଲେ, ଯେପରି ନାଗକନ୍ୟା। କ୍ଷଣକ ଲାଗି ସେ ନିଜ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କିଛି ପରିକଳ୍ପନା କଲେ; ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମିତ୍ର ଓ ନିଜ ଉପକୃତି ପାଇଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ। ମନ୍ଥରା ଅତି ଖୁସି ହେଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଛି; ତା’ପରେ ରାଣୀ, ରୋଷିତ, ନିଜ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ। ସେ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ନିରାଶ, ଭୂମିରେ ଶୁଇଲେ, ଭୂରୁ ଭୂଙ୍କି; ତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ—କୈକେୟୀ ତ୍ୟାଗ କରି, ଭୂମିରେ ପକାଇ ଦେଲେ। ସେ ରୋଷ ଗୃହରେ ଶୁଇ ରହି, ତାଙ୍କ ଜମାପରି ମଲିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଭୂମିକୁ ଅନ୍ଧାର କରିଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶ ତାରାରେ ଅନ୍ଧାର। ତାଙ୍କ କେଶ ଏକ ଦୃଢ଼ ଚୋଟିରେ ବନ୍ଧା ଥିଲା, ଯେପରି କିନ୍ନରୀ ଜୀବନ ଶୂନ୍ୟ; ଏହି ସମୟରେ ମହାରାଜ ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ନିଜ ଚିତ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାର ଯୋଗ୍ୟ ରାଜା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଅନ୍ତଃପୁର ଏକ ଧୁସର ମେଘରେ ଆକାଶ, ରାହୁ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରସ୍ତ, ମୟୂର ଓ ବର୍ହିନ୍ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୁଳି ଓ ହଂସ ରେ ଶବ୍ଦିତ। ତା’ଠାରେ ଗୀତ ଓ ଶବ୍ଦ, ମନ୍ଥରା ଓ ବାମନୀ ଦାସୀମାନେ, ନିବାସ ଓ ଚିତ୍ରିତ ଗୃହ, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛରେ ଶୋଭିତ। ଭାରସା ହାତୀଦାନ୍ତ, ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁଣାର ପ୍ଲାଟଫର୍ମ, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ, ଜଳ ତଳା—ସବୁ ଆଛି। ଉତ୍ତମ ହାତୀଦାନ୍ତ, ଚାନ୍ଦି ଓ ସୁଣା ଶୟନ, ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ଏବଂ ଅନେକ ରସିକ ଉପଭୋଗ। ମୂଲ୍ୟବାନ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଦେବତା ନିବାସ ଭଳି; ଏପରି ମହାରାଜ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତେବେ, ରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ରତି ଆଶାରେ, ନରପତି ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।