ମନ୍ଥରାଙ୍କ ମୁହଁ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ପବିତ୍ର ଓ ଜ୍ୟୋତିମୟ ଦେଖାଯାଉଛି; ତାଙ୍କର ଚମକୁଥିବା କଟିରେ ମଣିମୟ କମରବନ୍ଧ ଶୋଭା ପାଉଛି। ତାଙ୍କ ଉରୁ ଭଲଭାବରେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି, ଦୁଇଟି ପା ଲମ୍ବା ଓ ସୁନ୍ଦର; ମନ୍ଥରା ଶୁଧ୍ଧ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ସୁନ୍ଦର ଉରୁ ଦେଖାଉଛି। ଯେତେବେଳେ ମନ୍ଥରା କୈକେୟୀଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିଥିଲେ, ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଉଥିଲେ; ଶମ୍ବରା ନାମକ ଅସୁର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କର ହଜାର ମାୟା କଳା ଏବଂ ତାହାପରି ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ କଳା ମନ୍ଥରାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ତାଙ୍କର ଚଳିତ ପୃଷ୍ଠ ଦୀର୍ଘ ଓ ବାକା, ରଥର ଯୁକ୍ତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ମନ୍ଥରାଙ୍କ ମନରେ ବୁଦ୍ଧି, ରାଜନୀତି ଓ ମାୟା କଳା ରହିଛି; କୈକେୟୀ ଏହି କୁବଜାକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଛନ୍ତି। ବରତ ଅଭିଷେକିତ ହେବା ପରେ ଓ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପରେ, କୈକେୟୀ ମନ୍ଥରାକୁ ପ୍ରଶ୍ରୟ ଦେଇ ସୁଦ୍ଧ ଶୁଭ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରିବେ। ମନ୍ଥରା ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଆନନ୍ଦିତ ହେବା ପରେ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୃଷ୍ଠରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲଗାଇବେ, ମୁହଁରେ ମଣିମୟ ଟିଳକ ଲଗାଇବେ। କୈକେୟୀ ମନ୍ଥରା ପାଇଁ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ ତିଆରି କରିବେ; ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ମନ୍ଥରା ଦେବୀ ଭଳି ଚାଲିବେ। ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ, ମନ୍ଥରା ଗମ୍ଭୀର ଚାଳି ଚାଲିବେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରିବେ। ଅନ୍ୟ କୁବଜାମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ହେଇ, ମନ୍ଥରାଙ୍କ ପାଦ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କରିବେ, ଯେପରିକି ମନ୍ଥରା ସଦା କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଦେ ରହିଥାନ୍ତି। ଏପରି ପ୍ରଶଂସା କରି, କୈକେୟୀ ଏକ ପବିତ୍ର ଶୟନରେ ଶୁଇଥିବା, ଅଗ୍ନିଶିଖା ଭଳି ଚମକୁଥିବା ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ପାଣି ଶେଷ ହେଲା ପରେ ସେତୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, ହେ ଭାଗ୍ୟବନ୍ତି, ଉଠ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉ।" ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଦେଇବା ପରେ, ରାଣୀ କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟରେ ଗର୍ବ ନଥିବା ଚଉଡ଼ିଆ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ମନ୍ଥରା ସହିତ କ୍ରୋଧଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଣୀ ତାଙ୍କର ଅସଂଖ୍ୟ ମୁକୁତା ମାଳା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ ଖୋଲି ଦେଲେ। ଏହାପରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣର ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିବା ଓ ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଭାବିତ କୈକେୟୀ ଭୂତଳରେ ବସି, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ କୁବଜା, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଦିଅ ଯେ ମୁଁ ମୃତ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ବରତ ରାଜ୍ୟ ପାଇବେ। ମୁଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ମଣି, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରେନି; ଯଦି ରାମ ଅଭିଷେକିତ ହେବେ, ଏହି ମୋ ଜୀବନର ଶେଷ।" ତାପରେ, କୁବଜା ମନ୍ଥରା ଅତି ଧୃଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଆଗେ ଆଗେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ବରତ ମାତାକୁ ରାମ ସଂପର୍କରେ କିଛି ଉପକାରୀ ଓ କିଛି ଅପକାରୀ କଥା କହିଲେ—"ଯଦି ରାଘବ ଏହି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, ତେବେ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ; ତେଣୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିଳା, ତୁମ ପୁଅ ବରତ ଅଭିଷେକିତ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।" ମନ୍ଥରାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ବାରମ୍ବାର ଆଘାତିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀ ଅଶ୍ଚର୍ୟରେ ହୃଦୟରେ ହାତ ରଖି, କୁବଜାକୁ କ୍ରୋଧରେ ପୁନଃପୁନଃ ଡାଟିଲେ—"ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବି ପରେ, ତୁମେ ଏହି ଖବର ଦେବ; କିମ୍ବା ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ବରତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ଉନ୍ନତି କରିବେ। ମୁଁ ଶୟନ, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ଅଂଗରାଗ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ କିଛି ଚାହେନି; ଏଠି ମୁଁ କିଛି ଚାହେନି, ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯଦି ରାଘବ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେନି।" ଏପରି ଭୟଙ୍କର କଥା କହି, ଚମକୁଥିବା କୈକେୟୀ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଖୋଲି ଦେଇ, ଭୂତଳରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, ଦେବୀ ଭଳି ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଥିବା। ତାଙ୍କର ମୁହଁ କ୍ରୋଧର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକି ଦିଆଯାଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ମଣିମୟ ଭୂଷଣ ପଡ଼ିଗଲା, ରାଜାଙ୍କ ମହିଳା ଅନ୍ଧକାର ଆକାଶରେ ତାରା ଢାକିଯିବା ପରି ବିଷଣ୍ଣ ହେଇଗଲେ। ଏଠି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ରାମାୟଣର ଦଶମ ସର୍ଗ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍ଟ କୁବଜା ମନ୍ଥରା ଦ୍ୱାରା ରାଣୀ ଅପମାନିତ ହେଲେ, ସେ ଭୂତଳରେ ଦେବୀ ଭଳି ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ପଡ଼ି ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ ଏକ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତି ନେଇ, ଚମକୁଥିବା କୈକେୟୀ ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତା କରି ମନ୍ଥରାକୁ ସବୁ କଥା ଖୋଲି କହିଲେ। ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ବିମଢ଼ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତିରେ, ଚମକୁଥିବା ରାଣୀ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ନାଗକନ୍ୟା ଭଳି। କୈକେୟୀ କିଛି ସମୟ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରି, ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ନିଜ ମିତ୍ର ଓ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ନିଷ୍ପତି ନେଲେ। ମନ୍ଥରା ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ତାପରେ ରାଣୀ କୈକେୟୀ କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ନିଷ୍ପତି ଦୃଢ଼ କରିଲେ। ସେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ଭୂତଳରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, ଭୂକୁଟି ଚିହ୍ନି; ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ କୈକେୟୀ ଖୋଲି ଦେଲେ, ତାହା ଭୂତଳରେ ପଡ଼ିଗଲା। ରାଣୀ କ୍ରୋଧଗୃହରେ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭୂଷଣ ଖୋଲି ଦେଇ, ମଳିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଭୂତଳରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ, ଆକାଶରେ ତାରା ଶୋଭା ହରାଇଯିବା ପରି। ତାଙ୍କର କେଶ ଏକ ଦୃଢ଼ ବାଣ୍ଡରେ ବନ୍ଧା, ଜଣେ ମୃତ କିନ୍ନରୀ ଭଳି; ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ରାଘବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଦଶମ ସର୍ଗର କଥା ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମୟ ରାମାୟଣ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର। ନିଜ ସଂଯମୀ ଏବଂ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୈକେୟୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କମରକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାରେ ଆକାଶ ଭଳି ମାନ୍ଦ ମେଘରେ ଢାକି, ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ରାହୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପରି, ମୟୂର ଓ ବାର୍ହିନ ପକ୍ଷୀ ରହିଥିଲେ, କାଙ୍ଗ ଓ ହଂସ ଚିତ୍କାର ଦେଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଚମକୁଥିଲା, ଅନେକ କୁବଜା ଓ ବାମନୀ ଦାସୀ ଥିଲେ, ମନ୍ଥରା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମାନେ, ମଞ୍ଜୁ ମଣ୍ଡପ ଓ ଚିତ୍ରିତ କମର ରହିଥିଲା, ଚମ୍ପକ ଓ ଅଶୋକ ଗଛ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା। ଆଇଭୋରୀ, ରୂପା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମଞ୍ଚ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଗଛ, ଜଳାଶୟ ରହିଥିଲା।