କୈକେୟୀ, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ମାଳିକା, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ସ୍ନେହ ଭରା କଥାରେ କହିଲେ— “ମୁଁ ତୁମର ବୁଦ୍ଧିକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବେ ନେଇ ନାହିଁ, ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କଥା କହୁଛ। ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ସମସ୍ତ କୁଞ୍ଚିତାମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟରେ, ବିବେକରେ ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏବଂ ମୋ ଉପକାରରେ ସଦା ନିଷ୍ଠା ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ରଖିଛ। ରାଜା କ’ଣ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ମୁଁ ବୁଝିପାରିଥାନ୍ତି ନାହିଁ, ମନ୍ଥରା, କାରଣ କିଛି କୁଞ୍ଚିତାମୂର୍ତ୍ତି ଅସଦ୍ଭାବ, ତେଡ଼ା ଓ ଅତି ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଥାନ୍ତି। ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଅତି ମନୋହର, ପବନରେ ମୁଡ଼ିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ବାଙ୍କା; ତୁମର ଛାତି କାନ୍ଧରୁ ଉଠି ମୋତେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ତଳେ ତୁମର ଶାନ୍ତ ପେଟ ଭଲ ଗଠିତ ନାଭି ପରି ଲାଗେ; ତୁମର ନିତମ୍ବ ଭରିପୁରା ଏବଂ ତୁମର ଉରୁ ଚାରିପାଖରେ ମନୋହର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ତୁମର ମୁହଁ ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି, ମନ୍ଥରା, ତୁମେ ଜ୍ୱଳି ଉଠୁଛ; ତୁମର ନିତମ୍ବ ମଣିମୟ କମରବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ। ଉରୁ ଭଲ ଭାବେ ଗଠିତ ଏବଂ ଦୁଇ ଚରଣ ଦୀର୍ଘ ଓ ସୁନ୍ଦର; ମନ୍ଥରା, ତୁମେ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ମନୋହର ଉରୁ ଦେଖାଉଛ। ତୁମେ ଆଗରେ ଚାଲିବାବେଳେ, ଅତି ମନୋହର ମନ୍ଥରା, ତୁମେ ଜ୍ୱଳି ଉଠୁଛ; ଶମ୍ଭରା ଦାନବ ରାଜାଙ୍କର ହଜାର ମାୟା ଶିଳ୍ପ— ସେଗୁଡିକ ତୁମ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ଏବଂ ଅନେକ ଅଧିକ ମାୟା ଶିଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତୁମର ଦୀର୍ଘ ଓ ବାଙ୍କା ପୃଷ୍ଠ, ରଥର ଯୋକ ପରି ଲାଗେ। ବୁଦ୍ଧି, ରାଜନୀତି ଜ୍ଞାନ ଓ ମାୟା ଶିଳ୍ପ ସବୁ ତୁମରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ଏଠାରେ, ମନ୍ଥରା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ସୁନା ମାଳା ଦେବି। ଯେତେବେଳେ ଭରତ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ ଏବଂ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ମନୋହରୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ସୁନାରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିଦେବି। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇବା ପରେ ଖୁସି ହେବ, ମୁଁ ତୁମର ପୃଷ୍ଠକୁ ସୁନାରେ ଲିପିବି; ଏବଂ ତୁମର ମୁହଁରେ ମଣିମୟ ତିଳକ ଲାଗିବି। ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଅତି ଚମତ୍କାର ଭୂଷଣ ତିଆରି କରିବି, ମନ୍ଥରା; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିଷ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ତୁମେ ଦେବୀ ପରି ଚାଲିବା। ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ ଓ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ସହିତ, ତୁମେ ଗମ୍ଭୀର ଚାଲି ଚାଲିବା; ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରିବେ। ଅନ୍ୟ କୁଞ୍ଚିତାମୂର୍ତ୍ତିମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି ତୁମର ପାଦପାଖରେ ସେବା କରିବେ, ଯେପରିକି ତୁମେ ସଦା ମୋର ପାଦପାଖରେ ସେବା କରୁଛ। ଏପରି ଭାବେ କୈକେୟୀ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା କହିଲେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଶୟନରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଯେପରିକି ଅଗ୍ନି ଦେବତା ଉପରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଛି। “ଜଳ ନଥିଲେ ସେତୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ମନ୍ଥରା; ଉଠ, ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଅ।” ଏପରି ଉତ୍ସାହ ଦେଇ, ରାଣୀ, ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟରେ ଗର୍ବ ନଥିବା ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇ, ମନ୍ଥରା ସହିତ କ୍ରୋଧଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ ଓ ଅନେକ ମଣିମୟ ମାଳା ବାହାରି ଫେଲିଲେ। ସୁନାର ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିବା, କୁଞ୍ଚିତାମୂର୍ତ୍ତି ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଗଭୀର କଥା କହିଲେ— “ଏଠାରେ, ମନ୍ଥରା, ରାଜାଙ୍କୁ କହିଦେବା ଯେ ମୁଁ ମୃତ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ରାଘବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ଭରତ ରାଜ୍ୟ ପାଇବ। ମୋର ସୁନା, ମଣି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ପ୍ରତି ଚାହିଦା ନାହିଁ; ଯଦି ରାମ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଇ ପାଇଁ, ଏହି ମୋର ଜୀବନର ଶେଷ।" ତାପରେ, ମନ୍ଥରା ଅତି ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଦୃଢ଼ କଥାରେ ରାଣୀଙ୍କୁ ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ— ରାମ ପାଇଁ ଉପକାର ଓ ଅପକାର ଦୁଇ ଦିଗରେ ଭରତ ମାତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। “ଯଦି ରାଘବ ଏହି ରାଜ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଁ, ତେବେ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ; ତେଣୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଣୀ, ତୁମେ ଉଦ୍ୟମ କର, ଯେପରି ଭରତ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେବେ।” ମନ୍ଥରାଙ୍କର ଦୁଃଖଦାୟି କଥାରେ ଉତ୍ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ରାଣୀ ହୃଦୟରେ ହାତ ରଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ— “ମୁଁ ଯମଲୋକକୁ ଯିବା ପରେ, ତୁମେ ଏହି ଖବର ଦେବା; କିମ୍ବା ଯଦି ରାଘବ ଦୀର୍ଘ ଅରଣ୍ୟବାସ କରିବେ, ଭରତ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ସଫଳ ହେବେ। ମୁଁ ଶୟନ, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ଲେପ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ପ୍ରତି କିଛି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ; ଏଠାରେ କିଛି ଚାହିଦା ନାହିଁ, ଏକା ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯଦି ରାଘବ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ ନାହିଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖଦାୟି କଥା କହି, ଚମକୁଥିବା ରାଣୀ ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ଫେଲି ଦେଇ, ନିର୍ମଳ ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ଯେପରିକି ଦେବକନ୍ୟା ଅପସରା ଖସି ଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ମୁହଁ କ୍ରୋଧର ଅନ୍ଧାରରେ ଢ଼କି ଯାଇଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ମଣିମୟ ଭୂଷଣ ଫେଲି ଦେଇ, ରାଜାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ନିରାଶ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ଯେପରିକି ଆକାଶ ଅନ୍ଧାରରେ ତାରା ଢ଼କି ଯାଇଛି। ଏଉଁ ଦୃଶ୍ୟରେ, ଏବେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଦଶମ ସର୍ଗ କଥା ଶୁଣ। ଦୁଷ୍ଟ କୁଞ୍ଚିତାମୂର୍ତ୍ତି ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ରାଣୀ ନିଷ୍ଠୁର କଥାରେ ଉତ୍ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ଯେପରିକି ବିଷାକ୍ତ ଅପସରା। ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଉପାୟ ଖୋଲା କରି, ଚମକୁଥିବା ରାଣୀ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତି କଲେ। ମନ୍ଥରାଙ୍କ କଥାରେ ଅପାର ଦୁଃଖ ଓ ଦୃଢ଼ତା ନେଇ, ଚମକୁଥିବା ରାଣୀ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଉତ୍ତାପ ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଯେପରିକି ନାଗକନ୍ୟା। କ୍ଷଣକୁ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଉପାୟ ବିଚାର କରି, ମନ୍ଥରାଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମିତ୍ର ଓ ନିଜ ଉପକାର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖି, ନିଷ୍ପତି କଲେ। ମନ୍ଥରା ଅତି ଖୁସି ହେଲେ, ଯେପରିକି ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଛି; ରାଣୀ ଏବେ କ୍ରୋଧିତ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତି କଲେ। ସେ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ଭୂମିରେ ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ଭୂକୁଟି ଭାଙ୍ଗି ରଖିଲେ; ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ଓ ଦେବୀୟ ଭୂଷଣ— କୈକେୟୀ ଫେଲି ଦେଇଥିଲେ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ସେ କ୍ରୋଧଗୃହରେ ଶୋଇ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର ମଲିନ ହୋଇଥିଲା, ଭୂମି ଅସୁନ୍ଦର ଦେଖାଉଥିଲା, ଯେପରିକି ତାରା ଆକାଶକୁ ଅସୁନ୍ଦର କରିଥାଏ।