ଅୟୋଧ୍ୟାନଗରୀ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭାର ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟା ଓ ହିମାଳୟ ପର୍ବତରୁ ଆଣିଥିବା, ବିଶାଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପର୍ବତ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ଏଇରାବତ ଓ ମହାପଦ୍ମ ବଂଶର ହାତୀମାନେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଅଞ୍ଜନା ଓ ବାମନା ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଏହି ନଗରୀ ଭଦ୍ର, ମନ୍ଦ୍ର, ମୃଗ, ଭଦ୍ରମନ୍ଦ୍ର, ଭଦ୍ରମୃଗ ଓ ମୃଗମନ୍ଦ୍ର ପ୍ରକାରର ହାତୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଭରିଥିଲା। ସେହି ଅୟୋଧ୍ୟା, ଯାହାକୁ ସତ୍ୟନାମା ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଉଥିଲା, ଦୁଇ ଯୋଜନା ଚଉଡ଼ା ଥିଲା ଏବଂ ଏଠିରେ ରାଜା ଦଶରଥ ବସି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହି ମହାନ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଅବଦଳି ଏହି ନଗରୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେପରି ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାନଗରୀ, ସତ୍ୟନାମା, ଦୃଢ଼ ଦ୍ୱାର ଓ ବାରାଣୀ ସହିତ ଶୋଭାମୟ ଗୃହ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ଲୋକରେ ଭରିଥିଲା। ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏଠିଏ ବାଲକାଣ୍ଡର ସପ୍ତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଉଛି। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାବାନ୍ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସେବା କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଗୁଣୀ, ଚତୁର, ଅଙ୍ଗଚେଷ୍ଟା ବୁଝିପାରୁଥିବା, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉପକାରରେ ସଦା ନିବେଶିତ। ଦଶରଥଙ୍କ ପାଖରେ ଆଠିଜଣ ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଓ ବିଶ୍ୱାସୁଯୋଗ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ: ଧୃଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସୁରାଷ୍ଟ୍ର, ରାଷ୍ଟ୍ରବର୍ଧନ, ଅକୋପ, ଧର୍ମପାଳ ଓ ଅଠମ ଥିଲେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଯିଏ ରାଜନୀତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାରଙ୍ଗତ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ—ବସିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବ; ଏହା ସହ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରମୁଖ ଉପଦେଷ୍ଟା ଥିଲେ—ସୁୟଜ୍ଞ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଓ କାତ୍ୟାୟନ ଋଷି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ; ସେମାନେ ଶିକ୍ଷାଶୀଳୀ, ନିୟମିତ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣଶୀଳ ଓ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶକ୍ତି, ଧୈର୍ୟ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତିରେ ଉତ୍ତମ, ମୃଦୁ ହସରେ କଥା କହୁଥିଲେ ଏବଂ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନଥିଲେ—ଚାହିଦା, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଲାଭ ଲୋଭରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ସ୍ୱଜନ କିମ୍ବା ପରଜନ, କୌଣସି କାମ କରାଯାଉଛି କି କରାଯିବ, ଗୁପ୍ତ କିଛି ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଅଜଣା ରଖୁନଥିଲେ। ପାଳନୀୟ ଆଚରଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ପରୀକ୍ଷିତ, ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକତାରେ ସ୍ୱପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଦେବାରେ ଦ୍ରଢ଼ ଥିଲେ। ରାଜସ୍ୱ ଆଦାନ ବା ସେନା ପରିଚାଳନାରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ, ଏବଂ ଦୋଷୀ ନ ଥିବା ଶତ୍ରୁକୁ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅନ୍ୟାୟ କରୁନଥିଲେ। ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ କେବେ ଅପରାଧ କରୁନଥିଲେ, ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ଲୋକର ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବିଚାର କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାହା ସତ୍ୟ ଓ ଏକାଗ୍ର ମନସ୍କୁ ଥିଲେ। ଏହି ନଗରୀ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖୁଥିବା କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ଥିଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁଖୀ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ପରିଷ୍କାର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶୁଭ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଅନୁସରଣ କରି, ଜାଗୃତ ବୁଦ୍ଧିରେ ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଗୁରୁଙ୍କ ଗୁଣ ଅନୁସୂତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୀର୍ୟ ଏବଂ ଦୂର ଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବ୍ୟାପିଥିଲା। ସମସ୍ତେ ଗୁଣୀ, ଏକମଧ୍ୟେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଗୁଣ ଥିଲେ ନାହିଁ; ସମ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସ୍ୱଭାବତଃ ଧନ୍ୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଗୁପ୍ତ କଥା ରଖିପାରିଥିଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଚାରରେ ଦକ୍ଷ, ସଦା ମୃଦୁ କଥା କହୁଥିଲେ ଏବଂ ରାଜନୀତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁଶଳ ଥିଲେ। ଏମିତି ଦୋଷରହିତ ଦଶରଥ ଏମିତି ଗୁଣୀ ଓ ବିଶ୍ୱାସୁଯୋଗ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ ପୃଥିବୀରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ଜନସାଧାରଣର ଦେଖାଶୁଣା କରି, ଧର୍ମରେ ରହି ଶାସନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଅଧର୍ମକୁ ସଦା ଏଡ଼ି ଚାଲୁଥିଲେ। ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦାନଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍, ସେ ମହାପୁରୁଷ ଏଠି ପୃଥିବୀରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କଠାରେ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ଉପରି କିମ୍ବା ସମାନ ନଥିଲେ; ସେ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ସହ ମିଳନଶୀଳ, ଅଧୀନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେଙ୍କ ରାଜା ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଦେବଲୋକରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଏମିତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଦକ୍ଷ ଓ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ମନ୍ତ୍ରୀମାଣ୍ଡଳୀରେ ଘିରି, ସେ ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ ଉଦିତ ହେଉଥିଲେ। ଏଠିଏ ବାଲକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଉଛି। ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧାର୍ମିକ ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଦଶରଥଙ୍କ ପାଖରେ ତଥାପି ଏକ ଦୁଃଖ ଥିଲା—ତାଙ୍କର ବଂଶ ଚାଲିବା ପାଇଁ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନଥିଲେ। ଏହି ଭାବନାରେ ବସି, ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତା କଲେ—"ପୁଅ ପାଇଁ ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କାହିଁକି କରିବି ନାହିଁ?" ଏହି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ, "ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି," ବିଚାର କରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସୁଦକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ଆଣିଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ସିଘ୍ର ମୋ ପାଖକୁ ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପୁରୋହିତମାନେଙ୍କୁ ନେଇଆ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ସମସ୍ତ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଆଣିଲେ—ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଉଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦଶରଥ ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ଧାର୍ମିକ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—"ଏହିପରି ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିରେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ମୁଁ ଚାହୁଁଛି। କିପରି ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ? ଆପଣମାନେ ଏଥିରେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ ଉକ୍ତିକୁ ଗୌରବ ଦେଇ କହିଲେ—"ଏହି କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ!