ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମନୁ ଯେପରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେପରି ଏବେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଥିଲେ । ସେହି ନଗର ଅଗ୍ନି ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଦକ୍ଷ, ଶିଳ୍ପରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦୟାଳୁ ଏବଂ ଅଦମ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ସେଠାରେ ଯେପରି ଗୁହାରେ ସିଂହମାନେ ରହନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନଗରକୁ ଗୌରବ ଦେଇଥିଲେ । ଅୟୋଧ୍ୟା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାମ୍ବୋଜ ଓ ବାହ୍ଳୀକ ଦେଶର ଘୋଡ଼ା, ଅଟବୀ ଓ ନଦୀ ପାରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଥିଲା । ଏଠାରେ ମଦୋନ୍ମତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀମାନେ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ଧ୍ୟା ଓ ହିମାଳୟ ପର୍ବତରୁ ଆସିଥିଲେ, ଏବଂ ପାହାଡ଼ ସମାନ ଦୃଢ଼ ଦେହ ଥିଲା । ଏଠାରେ ଏଇରାବତ, ମହାପଦ୍ମ, ଅଞ୍ଜନ ଓ ବାମନ ପର୍ବତର ବଂଶଜ ହାତୀମାନେ ଥିଲେ । ଏହି ନଗର ଭଦ୍ର, ମନ୍ଦ୍ର, ମୃଗ, ଭଦ୍ରମନ୍ଦ୍ର, ଭଦ୍ରମୃଗ ଓ ମୃଗମନ୍ଦ୍ର ପ୍ରକାର ହାତୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭିତରେ ଥିଲା । ସେଠି ସର୍ବଦା ପାହାଡ଼ ସମାନ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ଥିଲେ, ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ସତ୍ୟନାମା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦୁଇଠା ଯୋଜନା ଠାରୁ ବଢ଼ି ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ଦଶରଥ ବସି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦଶରଥ ରାଜା ଏହି ନଗରକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଅଲଙ୍କୃତ କରେ, ସେଭଳି ଶାସନ କରୁଥିଲେ । ଅୟୋଧ୍ୟା ସତ୍ୟନାମା ନଗର ଦୃଢ଼ ଦ୍ୱାର ଓ ଦଳାନ, ଶୋଭାମୟ ଗୃହ, ଶୁଭ ଓ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ରାଜା ଶାସନ କରୁଥିଲେ । (ଇଠି ବାଳକାଣ୍ଡର ସପ୍ତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ।) ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଗୁଣମୟ, ଚତୁର୍, ଭାବ ବୁଝିପାରୁଥିବା, ନିତ୍ୟ ସୁସଂପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଉପକୃତିକାମୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଥିଲେ । ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପରାକ୍ରମୀ ରାଜାଙ୍କ ଅଠ ଜଣ ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବଦା ରାଜକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ । ସେମାନେ ଥିଲେ: ଧୃଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସୁରାଷ୍ଟ୍ର, ରାଷ୍ଟ୍ରବର୍ଧନ, ଅକୋପ, ଧର୍ମପାଳ ଓ ଅଠମ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଯିଏ ରାଜନୀତିରେ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନୀ । ସେଠି ଦୁଇ ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ—ବସିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବ, ଯେଉଁମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ତାଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଦେଷ୍ଟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ସୁୟଜ୍ଞ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଓ କାତ୍ୟାୟନ ମୁନି । ଏହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ଶିଷ୍ଟ, ବିନୀତ, ଦକ୍ଷ ଓ ନିୟମିତ ଥିଲେ । ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧିମାନ୍ୟ ଥିଲେ, ସଦା ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ସହିତ କଥା କରୁଥିଲେ, କେବେଁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି କ୍ରିୟା, ହେଉଥିବା କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତ ଯାହାକି ଗୁପ୍ତ ଥିଲେ, ତାହା ସେମାନେ ଅଜ୍ଞାତ ରଖୁନଥିଲେ । ଆଚରଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମିତ୍ରତାରେ ପ୍ରମାଣିତ, ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ତାନକୁ ମଧ୍ୟ ସମୟେ ଶାସନ କରିପାରୁଥିଲେ । ଆୟ ଓ ସେନା ବ୍ୟବସ୍ଥାପନରେ ଦକ୍ଷ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷକୁ କେବେଁ କ୍ଷତି କରୁନଥିଲେ, ଶତ୍ରୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ସେମାନେ ସୁର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ରାଜଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଅପରାଧମୁକ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଅକ୍ଷତି କରିନଥିଲେ, ଅତି ଶକ୍ତ ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଭାବି ଦଣ୍ଡ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜକୋଷ ଭରି ରଖୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଏକାନ୍ତଚିତ୍ତ ଓ ବିବେକଶୀଳ, ସମସ୍ତେ ସତ୍ୟପରାୟଣ, ସହର କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିବା କିଏ ନଥିଲେ । କେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ଚାହିଁଥିବା କିଏ ନଥିଲେ, ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜଧାନୀ ଶାନ୍ତିମୟ ଥିଲା । ସମସ୍ତେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଶୁଭ୍ରବ୍ରତୀ, ସଚେତନ ଓ ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତାରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ । ସେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଗୁଣ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ, ପରାକ୍ରମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବିଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ନାମ ଥିଲା, ଏବଂ ସଦା ଧୃଢ଼ ମତିରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ । ସମସ୍ତେ ଗୁଣମୟ, କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିଲା, ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହ ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସ୍ଵଭାବତଃ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ । ରହସ୍ୟ ରଖିପାରିବା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଚାର, ମୃଦୁ ଭାଷଣ ଓ ରାଜନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ । ଏପରି ଗୁଣୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୋଷରହିତ ଦଶରଥ ଏହି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ । ଗୁପ୍ତଚର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଅବଲୋକନ କରି, ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରି, ସର୍ବଦା ଅଧର୍ମକୁ ବର୍ଜନ କରି ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ । ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସଦା ସତ୍ୟପରାୟଣ, ଦାନଶୀଳ, ସେହି ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଳ ଏଠି ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ସମାନ କିମ୍ବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁ କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ, ମିତ୍ରଙ୍କୁ ସଦା ମୌଳିକ, ଅନୁଚରଙ୍କୁ ଗୌରବ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁମୂଳକୁ ନିଜ ପ୍ରଭାବରେ ଦମନ କରିଥିଲେ । ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏପରି ଦକ୍ଷ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଉପକୃତିକାମୀ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ଦଶରଥ ସୂର୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ବେଳେ ଯେପରି ଦୀପ୍ତି ଲାଭ କରେ, ସେହିପରି ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଭାସ୍ୱର ହୋଇଯାଇଥିଲା । (ଏଠି ବାଳକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ।) ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଥିଲା—ତାଙ୍କ ବଂଶ ଚାଲିବା ପାଇଁ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ । ଏହି ଭାବନା ତାଙ୍କ ମନରେ ଆସିଲା: “ମୁଁ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କାହିଁକି କରିବି ନାହିଁ?” ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜା ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କୁଶଳ ମନ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ । ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ: “ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପୁରୋହିତମାନେଂକୁ ନେଇ ଆସ ।” ସୁମନ୍ତ୍ର, ଦକ୍ଷ ଓ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ତୁରନ୍ତ ଯାଇ ସମସ୍ତ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ଏକତ୍ର କଲେ ।