ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆସି, ସେମାନେ ସାରା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଭରିଦେଲେ। ଏହି ଭିଡ଼ ଏମିତି ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା, ଯେଉଁଠି ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନା ପରି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସେହି ନଗରୀ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗପୁରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଗ୍ରାମ ଲୋକମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଉତ୍ସାହରେ ଭିଡ଼ିଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେହି ନଗର ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ନିଜ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ବନ୍ଧୁମାନ୍ୟ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ସହିତ ବଢ଼ିଥିବା ଏକ ଦାସୀ, ଯାହା ମନ୍ଥରା ନାମରେ ପରିଚିତ, ସଯୋଗବଶତଃ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଚମକୁଥିବା ଏକ ରାଜମହଳରେ ଚଢ଼ିଗଲା। ସେଉଠାରୁ ମନ୍ଥରା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ତଳେ ଦେଖିଲା—ଯେଉଁଠାରେ ରାଜପଥ ଗୁଡ଼ିକୁ ପାଣିଲୋଟସ ଓ ଶାଳୁକ ଫୁଲରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲା। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଗରୀ ଚମତ୍କାର ବ୍ୟାନର୍ ଓ ପତାକାରେ ଶୂଭିତ, ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଧୋଇ ନଗରକୁ ଭରିଦେଇଥିଲେ। ସେଠି ମହାପୁରୁଷ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମାଳା ଓ ମିଠା ନେଇ ଗାଇଁଥିଲେ, ଧଳା ଦେଉଳ ଦ୍ୱାର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାଦ୍ୟ ଉପକରଣର ଧ୍ୱନି ଅନୁରଣିତ ହେଉଥିଲା। ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ଲୋକମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ୁଥିଲେ, ଶୁଭ୍ର ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଉତ୍ସାହିତ ବଳଦ-ଗାଈ ମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରରେ ନଗରକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଦେଇଥିଲେ। ଏପରି ଉତ୍ସବ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖି ମନ୍ଥରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ମାଆ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଖୁସିରେ ଏବଂ ଲାଭ ପ୍ରାପ୍ତି କାମନାରେ ଲିନ ଥିଲେ—ସେ କଣ ଧନ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କରୁଛନ୍ତି? ଏପରି ଅସାଧାରଣ ଖୁସିର କାରଣ କ’ଣ? ରାଜା ଏବେ କ’ଣ କରିବେ? ଏହି ଉତ୍ସାହ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଖି ଦାୟି ମହିଳା ମହା ଖୁସିରେ, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଏହାର ସୂଚନା ଦେଲେ—"ଆସନ୍ତା କାଲି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ରାଜା ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଦୋଷରହିତ, ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିବେ।" ମନ୍ଥରା ଏହି କଥା ଶୁଣି ବଡ଼ ରାଗିଗଲେ, ଏବଂ କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ ମହଳରୁ ତୁରନ୍ତ ତଳକୁ ନେମିଲେ। ରାଗରେ ଜଳୁଥିବା ମନ୍ଥରା, ଯିଏ ସଦା ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ, ଶୟାନ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଉଠ, ମୂଢ଼େ! ଏଭଳି ଶୋଇ ରହିଛ? ବଡ଼ ଅପଦ୍ରବ ଆସୁଛି, ତୁମେ ଦୁଃଖର ଧାରାରେ ବେହୋଶ ହେଇପଡ଼ିଛ, ଆପଣକୁ ନିଜେ ଜାଣିପାରୁନାହାଁ। ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ବୋଲି ମନେ କରୁଛ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଅସ୍ଥିର, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ନଦୀ ଧାରା ପରି।" ଏପରି କଠୋର କଥା ଶୁଣି, କୈକେୟୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ—"ମନ୍ଥରା, ସବୁ ଭଲ ତ? ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ନେଇ ଆସିଛ।" କୈକେୟୀଙ୍କ ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ଥରା ରାଗରେ ଏବଂ ଚତୁର କଥାରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଏବେ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କୈକେୟୀଙ୍କ କ୍ଷେମ କାମନା କରି, ତାଙ୍କୁ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଠାରୁ ବିମୁଖ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ—"ରାଣୀ, ତୁମ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଅନ୍ତହୀନ ଦୁର୍ଗତି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି; ରାଜା ଦଶରଥ ଆଜି ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରିବେ। ମୁଁ ଭୟ, ଶୋକ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଆଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଜଳୁଛି, ଏବଂ ତୁମ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।" "କୈକେୟୀ, ତୁମ ଦୁଃଖ ମୋ ଦୁଃଖ, ତୁମ ଅବନତି ମୋର ଅବନତି, ତୁମ ଉନ୍ନତି ମୋର ଉନ୍ନତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ରାଜାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ରାଣୀ ହୋଇ, କିପରି ତୁମେ ରାଜଧର୍ମର ଗମ୍ଭୀରତା ବୁଝିପାରୁନାହ? ତୁମ ସ୍୵ାମୀ ଧର୍ମର କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଚତୁର, ତାଙ୍କର କଥା ମୃଦୁ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱଭାବ କଠୋର। ତୁମେ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ ନେଇ ତାଙ୍କୁ ଭରସା କରିଛ, ଏହିପରି ଭଳି ଭାବରେ ଠକାଯାଇଛ।" "ସେ ଏବେ ତୁମକୁ ଖାଲି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଆଜି ସତ୍ୟରେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରେ ଏକତ୍ର କରିବେ। ସେ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ମଣିଷ, ତୁମ ବନ୍ଧୁଗଣ ମଧ୍ୟରୁ ଭରତକୁ ଅଲଗା କରି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୂର କରି, ଶୀଘ୍ର ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଦେବେ।" "ଶତୃରୁ ବେଶରେ ଥିବା ପତି ଏବଂ ଭଲ କାମନା କରୁଥିବା ମାଆ, ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପକୁ ଶିଶୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିବା ପରି—ତୁମେ ଏହିପରି ଧରାଯାଇଛ। ଯେପରି ଶତୃ ବା ଅବହେଳିତ ସର୍ପ କରେ, ସେପରି ଆଜି ଦଶରଥ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ହେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ସବୁବେଳେ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଥିବା, ତୁମେ ଓ ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନେ ଏହି ପାପୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛ, ଯିଏ ମିଠା କଥା କହି ରାମଙ୍କୁ ସିଂହାସନ ଦେଉଛି।" "ତେଣୁ, କୈକେୟୀ, ଏହି ସୁଯୋଗରେ ତୁମ ଉପକାର ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କର; ତୁମ ପୁଅ, ନିଜେ ଏବଂ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ହେଉଛି।" ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଶୁଭ୍ରମୁଖୀ କୈକେୟୀ ଶୟନ ତ୍ୟାଗ କରି ଶରଦ ଋତୁର କ୍ଷୀଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଆନନ୍ଦରେ ଉଠିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କୈକେୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଦେଲେ। ଏହି ଭୂଷଣ ଦେଇ, ସେ ଖୁସିରେ ପୁଣି ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମନ୍ଥରା, ତୁମେ ଯେଉଁ ଖୁସିର ଖବର ଆଣିଛ, ଏହା ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ। ଆଉ କ’ଣ ଚାହିଁଛ, କହ, କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ଏତେ ଖୁସି ଦେଇଛ।" "ମୁଁ ରାମ ଓ ଭରତ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ଦେଖୁନାହିଁ; ତେଣୁ, ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରିବେ, ଏହି କଥାରେ ମୁଁ ଖୁସି। ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ସୁଖ କିଛି ନାହିଁ, ତୁମେ ଯେଉଁ ମିଠା ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା କହିଛ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ବର ଦେଉଛି—ଯାହା ଚାହ, ଚୟନ କର।" ଏହିପରି ଘଟଣାରେ ଏଠାରେ ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏଠି ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ଅତି ମହାନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଏଉଁଠି ଶୁଣ।