ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ଶୁଭ୍ର ମେଘର ଶିଖର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମନ୍ଦିର, ଚଉକ, ରାସ୍ତା, ଦେଉଳ ଏବଂ ବାଲକନୀରେ ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା ପାଇଥିଲା। ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କର ବ୍ୟସ୍ତ ଦୋକାନ, ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ରେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କର ଧନୀ, ଅତି ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଘରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉତ୍ସବ ଆନନ୍ଦରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ରହିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ସଭାଗୃହ, ଅଜଣା ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଜା ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ନଗରରେ ଅଭିନୟ, ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଦଳମାନେ ମନମୋହନୀ ଓ ଶ୍ରବଣମଧୁର କଥା ଓ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କ ମନ ଓ କାନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା। ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ନେଇ ଲୋକେ ଚଉକ ଓ ଘରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକର ସମୟ ନିକଟ ଆସିଥିଲା। ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଘର ଦ୍ୱାରରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ବିଷୟରେ କଥା ହେଉଥିଲା। ପୌରଜନମାନେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା ଫୁଲ ଓ ଧୂପର ଗନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ କରିଥିଲେ। ଏହି ଉତ୍ସବରାତ୍ରି ଅନ୍ଧକାର ନ ହେଉଅପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଗଲି ଓ ଉପରାସ୍ତାରେ ଦୀପକ ଧାରଣ କରିଥିବା ଗଛ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ସହରକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରି, ନଗରବାସୀ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶା ଓ ଅପେକ୍ଷାରେ ରହିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଚଉକ ଓ ସଭାଗୃହରେ ଗୋଷ୍ଠୀ ଯୋଗେ ଏକାଠି ହୋଇ ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, କହୁଥିଲେ—“ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଓ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ବୃଦ୍ଧବସ୍ଥା ଜାଣି ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ରାମ, ଯିଏ ଜଗତର ଚରିତ୍ର ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଆମ ରାଜା ଓ ରକ୍ଷକ ହେବେ। ରାଘବ, ଯାଙ୍କ ମନରେ ଅଭିମାନ ନାହିଁ, ଶିକ୍ଷିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ପ୍ରେମମୟ, ସେ ଆମପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରେମ ଦେଖାନ୍ତି। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନିର୍ଦୋଷ ଦଶରଥ ରାଜା ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ହେଉନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ଦୟାରୁ ଆମେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଦେଖିପାରିବୁ।” ଏମିତି ନାଗରିକମାନେ କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏହି ଖବର ଶୁଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ଗ୍ରାମ ଠାରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଲୋକ ଆସି ନଗରକୁ ପୁରିଦେଲେ। ଏହି ଭିଡ଼ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ସମୁଦ୍ରର ଭାଙ୍ଗ ପରି ଶବ୍ଦ ହେଲା। ଏହିପରି ଉତ୍ସାହ ଓ ଭିଡ଼ରେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ସମ ଅୟୋଧ୍ୟା ଚାରିପାଖରେ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଶୋରଗୋଳରେ ଅପୂର୍ବ ଲାଗୁଥିଲା। ଏଉଁବେଳେ, ରାଜମହଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, କୈକୟୀ ସହ ଥିବା ଏକ ଦାସୀ ଅପରାହ୍ନରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଏକ ମହଳରେ ଚଢ଼ିଗଲା। ସେଠାରୁ ମନ୍ଥରା ନଜର ପକାଇ ଦେଖିଲା—ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜପଥ ଚମଳ ଓ କମଳର ଫୁଲ ଓ ଶାପଲା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହେଉଛି। ସମସ୍ତ ନଗର ଧ୍ୱଜା ପତାକାରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଚନ୍ଦନ ଜଳରେ ଛିଟାଯାଇଛି, ଲୋକମାନେ ମୁଣ୍ଡ ଧୋଇ ଶୁଭ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ମାଳା ଓ ମିଠା ଦେଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଉଛି, ଧଳା ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାର ଚମକୁଛି, ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀତ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି। ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଜପ ଧ୍ୱନି, ଆନନ୍ଦିତ ହାତୀ ଘୋଡ଼ା, ଉତ୍ସାହିତ ବଳଦ ଓ ଗାୟ ର ଗର୍ଜନ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଲ୍ଲାସିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମନ୍ଥରା ଏଭଳି ଅଲଙ୍କୃତ ଧ୍ୱଜା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ଲୋକମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ବିସ୍ମିତ ହେଲା। ସେ ଚିନ୍ତା କଲା—“ଏତେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଲାଭ ଦେଖି ରାମଙ୍କ ମାତା କୈକୟୀ କ’ଣ ଧନ ବଣ୍ଟନ କରୁଛନ୍ତି? ଏହି ଅସାଧାରଣ ଆନନ୍ଦର କାରଣ କ’ଣ? ରାଜା କ’ଣ କରିବେ?” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଧାତ୍ରୀ ଅତି ଖୁସି ହୋଇ, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଖବର କହିଲେ—“ଆସନ୍ତାକାଲି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ରାଜା ଦଶରଥ ରାଗ ଜିତ ଓ ନିର୍ଦୋଷ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇଥିବା କୁବଡ଼ା ମନ୍ଥରା କୈଲାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ସମ ମହଳରୁ ତଳେ ନମିଲେ। ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ମନ୍ଥରା କ୍ରୋଧରେ ଜଳିଉଠି, ଶୟନ ରତ କୈକୟୀଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହିଲେ—“ଉଠ, ମୂଢ଼େ! କାହିଁକି ଏଭଳି ଶୁଅଛ? ତୋପରେ ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ଆସୁଛି, ତୁମେ ନିଜ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ବୁଝୁନାହଁ। ତୁମେ ମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ବୋଲି ବୋଉଛ, କିନ୍ତୁ ତୁମର ଭାଗ୍ୟ ଅସ୍ଥିର, ଗରମ ରୁତୁର ନଦୀ ପରି।” ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ରୋଧିତ ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ କୈକୟୀ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମନ୍ଥରା, ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି ତ? ତୁମକୁ ଏତେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖୁଛି।” କୈକୟୀଙ୍କ ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି, କୁବଡ଼ା ମନ୍ଥରା କ୍ରୋଧ ଭରି ଚତୁର କଥା କହିଲେ। ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମନ୍ଥରା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଣୀ, ତୁମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି: ରାଜା ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ। ମୁଁ ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଜଳିଉଠିଛି, ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। କୈକୟୀ, ତୁମ ଦୁଃଖ ମୋର ଦୁଃଖ, ତୁମ ଅବନତି ମୋର ଅବନତି, ତୁମ ଉନ୍ନତି ମୋର ଉନ୍ନତି—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।