ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତ ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ବିଦ୍ୱାନ୍, ବାଣୀକୁ ମଧୁର କଥାରେ ଶୁଣୁଥିବା ବର୍ଣ୍ଣକ, ସୂତ, ମାଗଧଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ମନୋନିବେଶ ସହିତ ପୂର୍ବାହ୍ନ ପୂଜା କରୁଥିଲେ । ସେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପବିତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ପାଠ କରିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ, ଗମ୍ଭୀର ଓ ମଧୁର ଚଣ୍ଡିପାଠ, ଦୂର୍ବିଣୀ ଓ ବାଦ୍ୟୟନ୍ତ୍ରର ସଙ୍ଗେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ପୂରଣ କରିଦେଲା । ଏହି ସମୟରେ ରାଘବ ଓ ବୈଦେହୀ ଉପବାସ ସମାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ନିମିତ୍ତେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ, ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ନଗର ସଜାଇବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ । ଧଳା ମେଘ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦେଉଳ, ବଟମୁହଁ, ରାସ୍ତା, ଦେବସ୍ଥାନ, ବାଲକନୀ, ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ଦୋକାନ, ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଶ୍ରୀମୟ ଘର, ସମ୍ମିଳନୀ ଗୃହ, ଏବଂ ଚିହ୍ନିତ ନହୋଇଥିବା ଗଛମାନେ—ସବୁଠାରେ ଧ୍ୱଜା ଓ ପତାକା ଉଟିଲା । ନଟ, ନୃତ୍ୟଙ୍ଗନା ଓ ଗାୟକମାନେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା କଥା କହୁଥିଲେ, ଏହି ଶବ୍ଦ ଅନ୍ତଃପ୍ରବାହ ହେଉଥିଲା । ନଗରର ଚଉକ, ଘର, ଏବଂ ବାଡି ମୁହଁରେ ଖେଳୁଥିବା ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ନେଇ କଥା ହେଉଥିଲେ । ରାଜପଥ ଫୁଲ ଓ ଧୂପର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଗଲା, ନଗରବାସୀ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଏହିପରି ଶୋଭା ତିଆରି କରିଥିଲେ । ଅନ୍ଧକାର ହେବ ଭୟରୁ ଏହି ରାତି ଆଲୋକିତ କରିବାକୁ ସମସ୍ତ ଗଳି ଓ ରାସ୍ତାରେ ଦୀପଧାରୀ ଗଛ ରୋପି ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଏପରି ଭାବେ ସମଗ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଶୋଭାମୟ ହେଇଯାଇ, ନଗରବାସୀ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଅପେକ୍ଷାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ସମସ୍ତ ଚଉକ ଓ ସଭାଗୃହରେ ଲୋକମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ଶ୍ରୀଗୁଣ ଓ ଦଶରଥଙ୍କ ଉପକାର କଥା କହୁଥିଲେ—“ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶୋଭା ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ, ବୟସ୍କ ହେବାରୁ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ । ଆମେ ଧନ୍ୟ, ଦୀର୍ଘଦିନ ରାମ ଆମ ପାଳକ ଓ ରାଜା ହେବେ । ରାଘବ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ, ଶିକ୍ଷିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମଶୀଳ, ଆମପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସେମିତି ଭଲପାଉଛନ୍ତି । ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦୋଷରହିତ ରାଜା ଦଶରଥ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ଦୟାରୁ ଆମେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଦେଖିପାରିବା ।” ଏହିପରି କଥା ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମରୁ ଲୋକମାନେ ଏ ଖୁସି ଖବର ଶୁଣି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଲେ । ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆସି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ, ନଗରକୁ ଭରିଦେଲେ । ଏପରି ଭିଡ଼ ଏତେ ବଢ଼ିଗଲା ଯେ, ସମଗ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଉପଲକ୍ଷେ ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ଜନ ପରି । ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଚାରିପାଖରେ ଗ୍ରାମବାସୀ ଭିଡ଼ ଓ ଉତ୍ସବର ଆନନ୍ଦରେ ଶୋଭିଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦାସୀ, ଯିଏ କୈକେୟୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଅନେକଦିନ ରହିଥିଲା, ସେ ହଠାତ୍ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସମ ଏକ ରାଜପ୍ରସାଦରେ ଚଢ଼ିଲା । ସେଠାରୁ ମନ୍ଥରା ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ତଳେ ଦେଖିଲା—ଯେଉଁଠାରେ ରାଜପଥ ଚମ୍ପା ଓ ଶତଦଳ ଫୁଲରେ ଭରିଯାଇଥିଲା । ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଧ୍ୱଜା ଓ ପତାକା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଁଟାଯାଇଥିଲା, ଲୋକମାନେ ମୁଣ୍ଡ ଧୋଇ, ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ନଗର ଘୂରୁଥିଲେ । ଏଠାରେ ମାଳା, ମିଠା ଓ ଶ୍ୱେତ ଦ୍ୱାର ଥିବା ଦେଉଳ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା । ଖୁସି ଲୋକ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଠ, ଉଲ୍ଲାସିତ ହାତୀ ଘୋଡ଼ା, ବୃଷ ଓ ଗାଈ ଗର୍ଜନ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆନନ୍ଦ ଭରିଦେଇଥିଲା । ଏପରି ଉତ୍ସବ ଦେଖି ମନ୍ଥରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ । ସେ ଭାବିଲେ—“ଏତେ ଖୁସି କାହିଁକି? ରାମଙ୍କ ମାତା କୈକେୟୀ କ’ଣ ଏତେ ଧନ ଦାନ କରୁଛନ୍ତି? ରାଜା କ’ଣ ଉତ୍ସବ କରିବେ?” ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଥିବାବେଳେ, ଏକ ଦୂଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ନେଇ ମନ୍ଥରା ତାଙ୍କ ସହଯୋଗି ଦାୟିକାଠାରୁ ଖବର ଶୁଣିଲେ—“ଆସନ୍ତାକାଲି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ । ସେ କ୍ରୋଧ ଜୟ କରିଥିବା, ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ମନ୍ଥରା କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, କୈକେୟୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କୈକେୟୀକୁ କହିଲେ—“ଉଠ, ଅଜ୍ଞାନି! ଏମିତି ଶୁଇ ରହି କ’ଣ ହେବ? ତୁମ ଉପରେ ବିପଦ ଆସୁଛି, ତୁମେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଉଛ । ତୁମେ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସ୍ଥିର, ଗ୍ରୀଷ୍ମର ନଦୀ ପରି ।” ମନ୍ଥରାଙ୍କ ଏପରି କଠିନ କଥା ଶୁଣି କୈକେୟୀ ଗଭୀର ଶୋକରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ସେ ମନ୍ଥରାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମନ୍ଥରା, ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? ମୁଁ ତୁମକୁ ଏତେ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ ଦେଖୁଛି, କ’ଣ ଘଟିଛି?