ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଶ୍ରୀମୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଠିଅ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଏଠାରେ ଶ୍ରବଣ କରାଯାଉଛି। ଯେତେବେଳେ ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଚାଲିଗଲେ, ରାମ ନିଜେ ସ୍ନାନ କରି, ଶାନ୍ତ ମନ ନେଇ, ତାଙ୍କର ଉଦାର ନୟନି ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୀତା ସହ ନାରାୟଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତା’ପରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହାତରେ ହୋମ ପାତ୍ର ଧରି, ତିନି ଅଗ୍ନିରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଘୃତ ଆହୁତି ଦେଇଲେ। ଆହୁତିର ଶେଷ ଅଂଶ ଭୋଜନ କରି, ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶ୍ରୀନାରାୟଣଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରି, କୁଶ ଛାଡ଼ି ଛାଡ଼ି ଉପରେ ବସିଲେ। ରାତିର ଏକ ପ୍ରହର ବାକି ଥିବାବେଳେ ରାମ ଜାଗିଉଠିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଘରକୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସୁସଜ୍ଜିତ କରାଇଲେ। ଏଠାରେ ବାର୍ଦ୍ଧ, ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦିଜନଙ୍କର ମଧୁର କଥା ଶୁଣି ଶୁଣି, ସେ ଶୁଭ ସକାଳର ଉପାସନା ପାଇଁ ବସି, ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ପାଠ କରିଲେ। ଏଉଁଠି ସେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବେଦପାଠ କରାଇଲେ। ବେଦ ଧ୍ୱନି ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ମିଶ୍ର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅୟୋଧ୍ୟା ମନୋହର ଶବ୍ଦରେ ଭରିଉଠିଲା। ଏହି ସମ୍ବାଦ ଯେ ରାମ ଓ ବୈଦେହୀ ଉପବାସ ଶେଷ କରିଛନ୍ତି, ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏବେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେବାକୁ ଯାଉଛି ଏବଂ ରାତି ଶେଷ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣି ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ନଗରକୁ ସଜାଇବାରେ ଲାଗିଗଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାର ଯେଉଁ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଧଳା ମେଘ ଶିଖର ଭଳି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାସ୍ତାର ମୁହଁ, ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାର, ଚଉକ, ବାଲକନୀ, ବଣିକମାନଙ୍କ ଦୋକାନ, ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଧନ୍ୟ ଘର, ସଭାଗୃହ, ଓ ଗଛ ଉପରେ ବି ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱଜ ଓ ପତାକା ଲହରିଲା। ନଗରରେ ଅଭିନୟ, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଦଳମାନେ ମନମୋହକ କଥା ଗାଇ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଚଉକ ଓ ଘରେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ନେଇ କଥା ହେଉଥିଲେ। ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଘର ଦ୍ୱାରେ ଖେଳୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଏକମାତ୍ର କଥା ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ନେଇ ଥିଲା। ରାଜପଥ ଫୁଲ ଓ ଧୂପର ଗନ୍ଧରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କ ପତାବିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା। ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରିବାକୁ ସମସ୍ତ ଗଲି ଓ ଚକରେ ଦୀପ ଧରିଥିବା ଗଛ ଲାଗିଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ରାମଙ୍କ ଉତ୍ସୁକ୍ତାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଚଉକ ଓ ସଭାଗୃହରେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଲୋକପତି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କଥା ହେଉଥିଲେ—“ଆହା, ମହାତ୍ମା ଦଶରଥ ରାଜା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଶୋଭା, ବୟସ୍କ ହୋଇ ନିଜେ ଜାଣି, ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଧନ୍ୟ, ଯେ ରାମ, ଯିଏ ଜଗତର ଚଳନା ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆମର ରାଜା ଓ ରକ୍ଷକ ହେବେ। ରାଘବ, ଯାହା ମନରେ ଅହଂକାର ନାହିଁ, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଭ୍ରାତୃପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ଆମ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଭଲପାଏ। ଧର୍ମାତ୍ମା ଦୋଷରହିତ ଦଶରଥ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ଆମେ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଦେଖିପାରିବା।” ଏପରି କଥା ଚାଲିଥିଲାବେଳେ, ଅନେକ ଗ୍ରାମ ଓ ଚତୁର୍ଦିଗରୁ ଲୋକେ ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଦେଖିବାକୁ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେମାନେ ନଗରକୁ ଭରିଦେଲେ। ଏଭଳି ଭିଡ଼ ହେଉଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏକ ବିପୁଳ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା, ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ର ଉପରେ ସାଗର ଚିତ୍କାର ଭଳି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ର ପୁରୀ ସମାନ, ଚାରିପାଖରେ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଭିଡ଼ିଥିବାରୁ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା ଓ ସାଗର ମଧ୍ୟେ ପାଣି ଭରିଛି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏଉଁଠି ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। କୈକେୟୀଙ୍କ ସହ ବଢିଥିବା ଏକ ବନ୍ଧୁବର୍ଗର ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦାସୀ ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଚମକୁଥିବା ରାଜମହଳ ଉପରକୁ ଯାଇଥିଲା। ଏଠାରୁ ମନ୍ଥରା ତଳେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜପଥ ଜଳ ଓ ପଦ୍ମ, କମଳ ଦ୍ୱାରା ଭିଜାଯାଇଥିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ ନଗର ସୁନ୍ଦର ଧ୍ୱଜ ପତାକା, ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଟାଯାଇଥିବା, ନାଗରିକମାନେ ମୁଣ୍ଡ ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ସେଠି ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମାଳା ଓ ମିଠା ନେଇ ଗାଇଉଥିବା ଧ୍ୱନି, ଧଳା ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାର, ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀତ ଯନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଚାନ୍ତିଂ ଧ୍ୱନି, ଉଲ୍ଲାସିତ ହାଥୀ ଘୋଡ଼ା ଓ ବୃଷ ଗାଁଉଠିଲା। ଏଭଳି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଧ୍ୱଜ ଉଠିଥିବା ଦେଖି, ନାଗରିକମାନେ ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦେଖି, ମନ୍ଥରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ରାମଙ୍କ ମାଆ, ଏତେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଲାଭ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଧନ ଲୋକଙ୍କୁ କଣ ଦେଉଛନ୍ତି? ଏହି ଅସାଧାରଣ ଆନନ୍ଦର କାରଣ କ’ଣ? ରାଜା କଣ କରିବେ?” ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ତାଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବରେ ଥିବା ଦୂତୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହୋଇ, ମନ୍ଥରାଙ୍କୁ ବଡ଼ ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ—“କାଲି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ କ୍ରୋଧ ଜୟ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଦୋଷରହିତ, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବେ।” ଏହି ଶୁଭ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ମନ୍ଥରା ତୁରନ୍ତ ରାଗରେ ଭରି, କୈଳାସ ଶିଖର ସମ ମହଳରୁ ତଳକୁ ଉତରିଲେ।