ଭାରତଙ୍କ ଭାଇ ବଡ଼ ଭାଇ ରାମ ଭୂମିରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ କଳାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଇଥିଲେ। ସେ ଉଚ୍ଚ କୁଳର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ନଗର ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେ ସଦା ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହ ଯାଆନ୍ତି ଓ କେବେ ବି ଅଜୟ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରି, ହାଥୀ କିମ୍ବା ରଥରେ ବସି, ସେ ସଦା ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଖବର ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ, ଅଗ୍ନି, ଜନାନୀ, ଦାସ-ଦାସୀ, ଓ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମାନେ ନିଜ ପରିବାର ଭଳି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ସେ ପିତା ପରି ସବୁକିଛି ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି, ‘ତୁମର ଶିଷ୍ୟମାନେ କି ତୁମକୁ ସେବା କରନ୍ତି? ତୁମେ କି ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛ?’ ଏଭଳି ରାମ, ମାନବ ସିଂହ, ସଦା ସବୁକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି ଓ ଜନମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଷଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଉତ୍ସବରେ ପିତା ପରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର, ବଡ଼ମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା। ସେ ହସି ହସି ଭଲ କଥା କହନ୍ତି, ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ମାନ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳଦାୟକ କଥା କହନ୍ତି, କେବେ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତରରେ ବୃହସ୍ପତି ପରି ଚତୁର୍, ଚମତ୍କାର ଭୂରୁ ଓ ବିଶାଳ ତାମ୍ର ନୟନ, ସେ ନିଜେ ଵିଷ୍ଣୁ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଜଗତ୍ ପ୍ରିୟ ରାମ ସାହସ, ଶକ୍ତି ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଅତିଶୟ, ଜନସମୂହର ରକ୍ଷାରେ ନିଷ୍ଠ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରେନାହିଁ। ତିନି ଲୋକର ଭୋଗ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ, ଏହି ପୃଥିବୀ ତ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୟା ସବୁ କାରଣବଶତଃ ହୁଏ। ଯାହା ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷଙ୍କୁ କେବେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ତାହା ଦେଖି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଧନ ଦେବାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ରାମ ନିଜ ଗୁଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସ୍ୱୟଂନିଗ୍ରହୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା। ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଗୁଣମୟ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଶୌର୍ୟଶାଳୀ, ଲୋକପାଳ ସମ ରକ୍ଷକ ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷା କରିଥିଲେ। ହେ ଶିଶୁ, ତୁମେ ଏପରି ଗୁଣଶାଳୀ ପୁଅ ପାଇଅଛ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏହି ରାଘବ ତୁମ ପୁଅ, ଯେପରି ମରୀଚି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ। ରାମଙ୍କ ଶକ୍ତି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଆୟୁ ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଓ ନାଗମାନେ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି। ନଗର ଓ ରାଜ୍ୟର ଭିତର ବାହାର ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। ମହିଳା, ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବତୀମାନେ ମନୋଯୋଗରେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ ସଂଧ୍ୟା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ରାମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଦୟାରେ ସେମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ। ଆମେ ଏହି ନୀଳ କମଳ ସଦୃଶ, ଶତ୍ରୁଦଳନ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେଉଥିବା ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁ, ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷିକ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁ। ହେ ବରଦାତା, ତୁମେ ଦୟାକରି ଏହି ଦେବସମ ଗୁଣମୟ, ଲୋକମଙ୍ଗଳକାମୀ ପୁଅଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର, ଯାହା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶୁଭ ହେଉ। ଏହିପରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାଜା ଦଶରଥ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଞ୍ଜଳି ଗ୍ରହଣ କରି, ମଧୁର ଓ ମଙ୍ଗଳକାମୀ କଥା କହିଲେ—‘ମୋ ଅଗ୍ରଜ ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ତୁମେ ଚାହୁଁଛ, ଏହି ଭାବରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି, ଏବଂ ମୋ ଶକ୍ତି ଅତୁଲନୀୟ ଅଟୁଟ।’ ‘ଏହି ପବିତ୍ର ଚୈତ୍ର ମାସ ଆସିଛି, ଉଦ୍ୟାନ ମାଳା ଫୁଲିଛି, ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହେଉ।’ ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶେଷ ହେବା ସହ ବଡ଼ ଧ୍ୱନି ଉପଜିଲା, ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆବଶ୍ୟକ, ସେଗୁଡିକ ଆଜି ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।’ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ରାଜଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସମ୍ମାନରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଦ୍ୱାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଉପରେ ଆଦେଶ ଦେଲେ—ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ଉପହାର, ଔଷଧୀ, ଧଳା ମାଳା, ଭୁଜା ଦାନା, ମଧୁ ଓ ଘୃତ, ଅପରିହିତ ବସ୍ତ୍ର, ରଥ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଆଣିବାକୁ। ଚତୁର୍ଦଳ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ହାଥୀ, ଚାମର, ଧଳା ଛତ୍ର, ଧ୍ୱଜା, ଶତ ସୁନା ଘଡ଼ା, ସୁନା ସିଂଗ ଥିବା ବୃଷ, ଏବଂ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଘ ଚର୍ମ ଆଣିବାକୁ। ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ତାହା ସବୁ ପ୍ରଭାତେ ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିଶାଳାରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ। ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ସମଗ୍ର ନଗର ଦ୍ୱାର ସନ୍ଧାନ ମାଳା ଓ ଗନ୍ଧ ଧୂପରେ ଶୋଭିତ କରିବାକୁ। ଶତଶଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଭୋଜନ, ଦହି, ଦୁଧ ଓ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯିବାକୁ। ପ୍ରଧାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ, ଘୃତ, ଦହି, ଭୁଜା ଦାନା ଓ ବହୁ ଉପହାର ଦିଆଯିବାକୁ। ପ୍ରଭାତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହେବେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା। ଧ୍ୱଜା ଲଗାଇବା, ରାଜପଥ ଝାଡ଼ିବା, ଦ୍ୱାରପାଳ ଓ ନାଚଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ଶୋଭିତ ହେବେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଂଗଣରେ ଓ ଦେବାଳୟ-ପୂଜାସ୍ଥଳୀରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଉପହାର ନେଇ ଲୋକ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେବେ। ମାଳା ଧାରଣ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ ଅଲଗା ଅଞ୍ଚଳରେ ରହିବେ, ଦୀର୍ଘ ତଳୱାର ଓ ଚମଡ଼ ମେଖଳାଧାରୀ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ। ପରାକ୍ରମୀ ଲୋକମାନେ ରାଜସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ। ଏପରି ଆଦେଶ ଦେଇ ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ।