ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣର ଅଧିପତି, ରାଘବ ରାମ ଅତି ଶାନ୍ତ, ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ, ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟେଶ୍ଵର୍ୟ ହୀନ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ମୂଖରେ ମୂଳ୍ୟ ଦେଇ ଦୟା ଭାବରେ କଥା କହନ୍ତି, ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା ଛଡି ଅନ୍ୟ କିଛି କହନ୍ତି ନାହିଁ। ଶିକ୍ଷିତ ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେ ସେବା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଖ୍ୟାତି, ଗୌରବ ଓ ତେଜ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। ଦେବ, ଦାନବ ଏବଂ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଶିଳ୍ପ ଅଛି, ରାମ ସେଉଁଥିରେ ଦକ୍ଷ। ସେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରତରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଦୀକ୍ଷିତ, ବେଦ ଓ ତାହାର ଶାଖାରେ ନିପୁଣ। ଭରତଙ୍କ ଅଧିକ ବୟସ୍କ ଭାଇ ରାମ ପୃଥିବୀରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ କଳାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୁଳର, ଧର୍ମିକ, ଚିତ୍ତରେ ଅପରାଜିତ, ଏବଂ ବିଶାଳ ବୁଦ୍ଧିର ମାଳିକ। ସେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଠାରୁ ଶିକ୍ଷା ନେଇଛନ୍ତି; ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ନଗର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାନ୍ତି, ସେ ସମିତ୍ରି ସହ ଯାଇ, କେବେ ଅପରାଜିତ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ହାତୀ କିମ୍ବା ରଥରେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରି ଆସିବା ପରେ ସେ ସଦା ନାଗରିକମାନଙ୍କ ସୁସ୍ଥତାର ଖବର ନିଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଅଗ୍ନି, ସ୍ତ୍ରୀ, ଦାସ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜ ପରିବାର ଭଳି ଦେଖନ୍ତି। ସେ ପିତା ପରି ଏକ ଏକ କଥା ତାଲିକା ପରି ତଦନ୍ତ କରନ୍ତି: "ତୁମର ଶିଷ୍ୟମାନେ ତୁମକୁ ସେବା କରନ୍ତି କି? ତୁମେ କି ଆମ୍ରାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛ?" ଏପରି ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ସଦା ଏଭଳି ଜନମାନେକୁ କଥା କହନ୍ତି; ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସେ ଗଭୀର ଭାବରେ ବିପ୍ରତିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଉତ୍ସବରେ ସେ ପିତା ପରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧରୀ, ବୃଦ୍ଧମାନେକୁ ସେବା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ପ୍ରାପ୍ତ। ସେ ହସି ହସି କଥା କହନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମରେ ନିବେଶିତ, ଉଚିତ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହନ୍ତି; ବିତର୍କ ଭାବରେ କଥା କହିବାରେ ରୁଚି ନାହିଁ। ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତରରେ ସେ ବୃହସ୍ପତି ପରି କଥା କହନ୍ତି; ସୁନ୍ଦର ଭୂରୁ ଓ ବିସ୍ତୃତ ପିତାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ସେ ଵିଷ୍ଣୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଜଗତର ପ୍ରିୟ ରାମ ସାହସ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପରେ ଅତିଶୟ; ଜନମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ନିବେଶିତ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କେବେ ରାଗରେ ଆବୃତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ ତିନି ଲୋକ କୁ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ—ତେବେ ଏହି ପୃଥିବୀର କଥା କଣ! ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ଦୟା କେବେ ଅନବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ସେ ଯେଉଁଠି ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଦରକାର, ସେଉଁଠି ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି; ନିର୍ଦ୍ଦୋଷଙ୍କୁ କେବେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଥିଲେ ସେ ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ ଧନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ରାମ ଗୁଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ—ସ୍ଵୟଂ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ। ଏପରି ତୁଣ୍ଡରେ ଗୁଣ ଥିବା, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଦୃଢ଼, ଜଗତର ରକ୍ଷାକାରୀ ରାମକୁ ପୃଥିବୀ ନିଜ ଅଭିଲାଷା କରିଥିଲା। ଶିଶୁ, ତୁମେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ପାଇଛ; ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏହି ରାଘବ ତୁମର, ପୁଅର ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାରୀଚା କାଶ୍ୟପ ପରି। ରାମଙ୍କର ଶକ୍ତି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଜୀବନ ଦେବତା, ଅସୁର, ମାନବ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଓ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନଗର ଓ ଗ୍ରାମ, ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜଧାନୀର ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଜନନୀମାନେ, ବୃଦ୍ଧ ଓ ଯୁବତୀମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଦେବ, ତୁମ ଦୟାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାର୍ଥନା ସଫଳ ହେଉ। ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ—ନୀଳ କମଳ ପରି ଶ୍ୟାମ, ଶତ୍ରୁନାଶୀ, ମହାନ ପୁଅ, ରାଜପୁତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଦାନଦାତା, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅକୁ—ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ପରି, ସମସ୍ତଙ୍କ କ୍ଷେମରେ ନିବେଶିତ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତ୍ୱରିତ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଆମେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପାଇପାରିବା। ଏହି ସମୟରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗକୁ ଶୁଣ। ରାଜା, ସମସ୍ତର କମଳ ପରି ଜୋଡା ହାତ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉପକୃତି ଦେଇଥିବା କଥା କହିଲେ। "ମୁଁ ଅତି ଖୁସି ଓ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଛି, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ବଡ଼ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ରାଜପୁତ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ।" ଏହି ଶୁଭ ଚୈତ୍ର ମାସ ଆସିଛି, ପବିତ୍ର ଓ ଫୁଲ ହୋଇଥିବା ଉଦ୍ୟାନ; ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରାଯାଉ। ରାଜାଙ୍କ କଥା ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଶୋର ଉଠିଲା; ଏହି ଶୋର ଧୀରେ ଧୀରେ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ରାଜା, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ: "ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦରକାର—" "ଆଜି, ବୃଦ୍ଧ ଜନ, ତୁମେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦେଶ କର।" ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଜୋଡିଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ନିର୍ଦେଶ କଲେ—ସୋନା ଓ ଅନ୍ୟ ରତ୍ନ, ଉପହାର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଆଣିବାକୁ। ଧଳା ମାଳା, ଭଜା ଧାନ, ମଧୁ ଓ ଘି ଅଲଗା ଭାବରେ, ଅପରିହିତ ବସ୍ତ୍ର, ଏକ ରଥ, ଏବଂ ପ୍ରକାର ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଏନାମି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ହାତୀ, ଦୁଇଟି ଚାମର, ଧଳା ଛତା, ଏବଂ ଧ୍ୱଜ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉ। ଏକ ଶତ ସୋନା ଘଡ଼, ସୋନା ଶଙ୍ଗ ଥିବା ବଳଦ, ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଘ ଚମଡ଼ ମଧ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ଆବଶ୍ୟକ, ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଉ; ଏହି ସମସ୍ତ ଆଗାମି ସକାଳେ ରାଜାଙ୍କ ଅଗ୍ନିଶାଳାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କର। ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ସମସ୍ତ ନଗର ଦ୍ୱାର ଚନ୍ଦନ ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଧୂପ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ କରାଯାଉ। ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାଷ୍ଟୁରାଇଜ୍ ଖାଦ୍ୟ, ଦହି ଓ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଯାୟୀ ଯଥେଷ୍ଟ ଦିଆଯାଉ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଘି, ଦହି, ଭଜା ଧାନ ଓ ଅନେକ ଉପହାର ଆଗାମି ସକାଳେ ଦିଅ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସହିତ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଉ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦିଅ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର। ଧ୍ୱଜ ଲଗାଯାଉ, ରାଜପଥ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପରିଷ୍କାର କରାଯାଉ; ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରପାଳ ଓ ନାଚନେ ଲୋକମାନେ ସୁସଜ୍ଜିତ ହେଉ।