ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ଥାନ ଥିଲା। ସେଠାରେ ବନରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ସିଂହ, ବାଘ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲୀ ଶୁଆଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରିପାରୁଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଥିଲେ। ଏମିତି ହଜାର-ହଜାର ମହାରଥୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ନଗରୀକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ନଗରୀ ଚାରିପାଖରେ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ତପସ୍ୱୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଷଡ୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ହଜାର-ହଜାର ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ମହାପୁରୁଷ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ତପସ୍ୱୀ ଋଷିମାନେ ରହୁଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ବାଲକାଣ୍ଡର ଛଠଠ ସର୍ଗରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି। ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଏମିତି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ଯିଏ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ, ଦୂରଦର୍ଶୀ, ଅତି ଉଜ୍ୱଳ, ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମଧ୍ୟରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ, ବଳିଦାନୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ, ମହାଋଷି ସମାନ ରାଜର୍ଷି ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁଦଳନ, ସମ୍ମିଳିତ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ କୁବେର ସମାନ ଧନ ସଂପତ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ। ଯେପରି ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମନୁ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ସେପରି ଦଶରଥ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସତ୍ୟବ୍ରତ ଏବଂ ତ୍ରିବର୍ଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ଉତ୍ତମ ନଗରୀକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରୀରେ କେହି ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହସ୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା, ଧନ, ଧାନ୍ୟର ମାଲିକ ଥିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କେହି ଲୋଭୀ, କଞ୍ଜୁଷ, କ୍ରୂର, ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଶିଷ୍ଟ, ଖୁସି, ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର ଓ ବ୍ୟବହାରରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ। କେହି କଣ୍ଠା, ମୁକୁଟ, ମାଳା ବିନା, ଅଲ୍ପ ସୁଖୀ, ଅସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଅଲଙ୍କାର ବିନା ଥିଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରୀର ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଶୁଭ୍ର ଥିଲା। କେହି ଅପବିତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଖାଉନଥିଲେ, କେହି ଦାନ ନଦେଉନଥିଲେ, କେହି ବାହୁବନ୍ଧ, ହାତର ଅଲଙ୍କାର ବିନା, କିମ୍ବା ଆତ୍ମସଂଯମ ବିନା ଥିଲେ ନାହିଁ। ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କେହି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅନାଚରଣ କରୁନଥିଲେ, କେହି ଯଜ୍ଞ କରୁନଥିଲେ ନାହିଁ, କେହି ଚୋର, ଦୁର୍ବ୍ୟବହାରୀ, କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ଜାତିର ନଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସଦା କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହୀ, ଦାନ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ୍ନ, ଦାନ ଗ୍ରହଣରେ ଅତି ନିୟମିତ ଥିଲେ। କେହି ନାସ୍ତିକ, ମିଥ୍ୟାବାଦୀ, ଅପଢ଼ି, ଈର୍ଷ୍ୟାଳୁ, ଅଶକ୍ତ, କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ନଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଷଡ୍ବିଦ୍ୟା ଜାଣୁଥିଲେ, କେହି ନିୟମ ବିନା, କମ୍ ଦାନ କରୁଥିବା, ଦୁଃଖୀ, ଚିନ୍ତିତ, କିମ୍ବା ଅପୀଡ଼ିତ ନଥିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାରେ କେହି ଅଶ୍ରୀମାନ୍ କିମ୍ବା ଅସୁନ୍ଦର ନଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିଲେ। ଉଚ୍ଚ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଦେବତା ଓ ଅତିଥିଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, କୃତଜ୍ଞ, ଦାନଶୀଳ, ବୀର ଓ ପ୍ରତାପୀ ଥିଲେ। ସମସ୍ତେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟପରାୟଣ ଏବଂ ସନ୍ତାନ, ପୌତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ଥନ ଦେଉଥିଲେ, ବୈଶ୍ୟମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଭଜନ କରୁଥିଲେ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ତାଙ୍କର କର୍ମରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ। ଏହି ନଗରୀ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ଦଶରଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୁଙ୍କ ପରି ସୁରକ୍ଷିତ ରହୁଥିଲା। ଏହି ନଗରୀ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଯୋଦ୍ଧା, ଦକ୍ଷ, ଶିଳ୍ପରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ଅଦମ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ସିଂହମାନେ ଥିବା ଗୁହା ପରି ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ କାମ୍ବୋଜ, ବାହ୍ଲୀକ ଦେଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ନଦୀ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ହିମାଳୟ ପର୍ବତରୁ ଆସିଥିବା ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ, ଏବଂ ଏହି ହାତୀମାନେ ପର୍ବତ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ଏଠାରେ ଏୟାରାବତ, ମହାପଦ୍ମ ଭ୍ରାନ୍ତିର ହାତୀମାନେ, ଅଞ୍ଜନ ଓ ବାମନ ପର୍ବତରୁ ଆସିଥିବା ହାତୀମାନେ ଥିଲେ। ଏହି ନଗରୀ ଭଦ୍ର, ମନ୍ଦ୍ର, ମୃଗ, ଭଦ୍ରମନ୍ଦ୍ର, ଭଦ୍ରମୃଗ, ମୃଗମନ୍ଦ୍ର ପ୍ରକାରର ହାତୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ସବୁବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏହି ମହାନ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ ନଗରୀ, ଯାହାକୁ ସତ୍ୟନାମା ବୋଲାଯାଉଥିଲା, ଦୁଇ ଯୋଜନା ଚଉଡ଼ା ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥ ରହି ବିଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏହି ମହାନ ଓ ଉଜ୍ୱଳ ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ନଗରୀକୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଜୟ କରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ, ଯାହାକୁ ସତ୍ୟନାମା କୁହାଯାଉଥିଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାର, ଦଢ଼ି ତାଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ହଜାର-ହଜାର ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ଏହି ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣମୟ, କୁଶଳ, ଇଙ୍ଗিত ବୁଝିପାରୁଥିବା, ଏବଂ ସଦା ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଉପକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରତାପୀ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଏଠି ଆଠ ଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ—ଧୃଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସୁରାଷ୍ଟ୍ର, ରାଷ୍ଟ୍ରବର୍ଧନ, ଅକୋପ, ଧର୍ମପାଳ ଓ ଅଠମ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଯିଏ ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଇ ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ—ବସିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଦେଷ୍ଟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ସୁୟଜ୍ଞ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ, ଗୌତମ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଓ କାତ୍ୟାୟନ ମହାମୁନି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବତନ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ସଦା ଶିକ୍ଷା, ନୀତି, ଶିଳ, ଦମ ଓ ନିୟମରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଶକ୍ତି, ଧୈର୍ୟ, ଖ୍ୟାତିର ଧାରକ, ମୃଦୁ ହସରେ କଥା କହୁଥିଲେ, କ୍ରୋଧ, କାମନା କିମ୍ବା ଲାଭ ପାଇଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁନଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ହେଉଥିବା କିମ୍ବା ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା, ଗୁପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅଜ୍ଞାତ ରହୁନଥିଲା। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଏହି ସର୍ଗରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।