ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମନରେ ରୋଷ ଆଉ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ଶୁଣିଲେ ଏକ ଭୟଙ୍କର କଥା, ଏହା କହିଥିଲେ ଏହି ମହାତ୍ମା, ତାହାର ଅର୍ଥ କ’ଣ ତା ସେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ପଛେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ମନରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ—ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଜଣଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଶ ହେଉ ନାହିଁ। ଏହି ଭାବରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ, ସେ ଏହି କଥା ରାଘବଙ୍କୁ ଯାଇ କହିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାମ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବାହାରିଗଲେ ଏବଂ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରାମ, ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖି, ନମସ୍କାର କରି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—"ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?" ରାଘବଙ୍କର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସେ ଋଷି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଓ ଧର୍ମପ୍ରିୟ, ମୋ ତପସ୍ୟାର ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଆଜି ପୂରଣ ହେଲା। ତେଣୁ ଓ ନିଷ୍ପାପ, ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ତୁମେ ଯେପରି ଖାଉଛ, ସେପରି ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ।" ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ରାଘବ ରଜି ମନରେ ଖୁସି ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଦେଲେ। ଋଷି ସେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ମଧୁ ପରି ଲାଗିଥିଲା, ତାପରେ ରାମଙ୍କୁ "ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାମ କଲେ" କହି, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ଋଷି ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, କାଳଙ୍କ ଦିଆ କଥା ମନେ ପକାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ। ଦୁଃଖରେ ତଳି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ମନେ ପକାଇ, ଚୁପ୍ଚାପ ହୋଇଗଲେ, କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ, କାଳଙ୍କ ଶବ୍ଦ ମନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ରାଘବ ନିଜ ମନରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ—ଏହିପରି ହେବା ଉଚିତ। ସେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସିଲେ, ତାଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ଅନୁଯାୟୀ। ଏଠି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ପାଞ୍ଚ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ରାଘବଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଓ ଚୁପ୍ଚାପ ଦେଖି, ଚାନ୍ଦ୍ର ପରି ଗ୍ରସ୍ତ ଲାଗୁଥିଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଖୁସି ହୋଇ ମୂହୁଁ ମଧୁର କଥା କହିଲେ—"ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାଳର ଚଳାଣା ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।" "ମୋ ମୃତ୍ୟୁ କର, ଦୟାଳୁ, ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ; ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରଖ। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଲୋକ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀ, ନରକକୁ ଯାନ୍ତି।" "ଯଦି ଆସକ୍ତି ଅଛି, ଓ ମହାରାଜ, ଯଦି ମୁଁ ତୁମେ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ, ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ କର; ଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି କର, ଓ ରାଘବ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ନିଜ ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟ ଓ ପୂଜାରୀଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଘଟଣା, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଆଗମନ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର କଥା କହିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୂଜାରୀ ଏକାଠି ବସିଲେ; ତାପରେ ମହାନ୍ ଦୀପ୍ତିମାନ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଇଛି—ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କର, ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ରାମ।" "ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ କର; କାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଫଳବାନ୍ କର। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ ହେଲେ, ଧର୍ମ ଶେଷ ହେବ।" "ଧର୍ମ ନାଶ ହେଲେ, ଏହି ତିନି ଲୋକ, ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ଜୀବ, ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ, ସମସ୍ତ ନାଶ ହେବେ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ତେଣୁ, ଓ ପୁରୁଷସିଂହ, ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆଜି ତୁମେ ଏହି ଜଗତକୁ ଶାସନ କର।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ କରୁଛି, ଓ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ; ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେଉ ନାହିଁ। ଧର୍ମିକଙ୍କ ପାଇଁ, ବିଦାୟ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ—ଉଭୟ ସମାନ।" ରାମ ଏହି କଥା କହିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ, ନିଜ ଘରକୁ ଯାଇଲେ ନାହିଁ। ସେ ସରୟୁ ନଦୀର ତୀରକୁ ଗଲେ, ଶୁଦ୍ଧି କରି, ହାତ ଜୋଡି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶ୍ୱାସ ଛାଡିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଏଭଳି ଦ୍ୱାରା ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ଅପ୍ସରା ଦଳ, ଓ ଋଷିମାନେ ଫୁଲ ଭରି ଭରି ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମହାବଳୀ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ନଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ନେଇ ଦେବଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ। ତାପରେ, ଦେଖିଲେ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ବିଷ୍ଣୁ ଆସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ଖୁସି ହୋଇ, ଋଷିମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଏଠି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକ ଶତ ଛଅ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରି, ରାମ ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ଭରି, ପୂଜାରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ନାଗରିକଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଆଜି ମୁଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବରତକୁ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା କରିବି, ତାପରେ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି।" "ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ସମୟର ବିଳମ୍ବ ହେଉ ନାହିଁ। ଆଜି ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗଲା ପଥରେ ଯିବି।" ରାଘବଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ମୁଣ୍ଡ ଝୁକାଇ, ନିର୍ଜୀବ ପରି ହୋଇଗଲେ। ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବରତ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲେ, ରାଜ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ—"ସତ୍ୟର ଶପଥ କର, ଓ ରାଜା, ତୁମ ବିନା ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହେ ନାହିଁ, ରାଜ୍ୟ ଚାହେ ନାହିଁ, ଓ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ।" "ଓ ରାଜା, କୁଶ ଓ ଲବକୁ ରାଜା କର; କୁଶ କୋଶଳରେ ରାଜ୍ୟ କରୁ, ଲବ ଉତ୍ତର ଦେଶରେ।" "ତ୍ୱରିତ ଓ ଶୂର ଦୂତମାନେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଯାନ୍ତୁ; ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆମ ଦିବ୍ୟ ଗମନ କଥା ଜଣାନ୍ତୁ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ନାଗରିକଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ତଳି ଦେଖି, ବରତ କହିଲେ, ତାପରେ ବଶିଷ୍ଠ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।