ସୀତାଙ୍କ ଭୂମିପ୍ରବେଶ ସମୟରେ କେହି ଆନନ୍ଦରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, କେହି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ, କେହି ରାମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ, ଆଉ କେହି ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅବାକ୍ ହୋଇ ରହିଗଲେ। ସୀତାଙ୍କ ଭୂମିପ୍ରବେଶ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହେଇଗଲେ; ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସାରା ବିଶ୍ୱ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିମୁଢ଼ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସୁନ୍ଦର ସାତ୍ତିରିଶିତିୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ବୈଦେହୀ ସୀତା ଭୂମି ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ବନରାଜି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ 'ଶାଭାଶ! ଶାଭାଶ!' ବୋଲି କୁହିଲେ, ଏବଂ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହିପରି କଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ଆଖିରେ ଜଳ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ବସି ରହିଲେ। ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାଏଁ ଅନେକ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଅଞ୍ଜଳିରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କହିଲେ— "ଏପରି ଦୁଃଖ ଆଗେ କେବେ ମୋ ମନକୁ ଛୁଇଁନଥିଲା। ଏଠାରେ ସୀତା ମୋ ସାମ୍ନାରେ ହରାଇଗଲେ, ମନେ ହୁଏ ଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ହାରାଇଗଲା। ଏକଥା କେମିତି ହେଲା? ଯେଉଁ ସମୟରେ ସୀତା ଦୂର ସମୁଦ୍ର ପାରେ ଲଙ୍କାରେ ଲୁଚିଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଆସିଥିଲି, ଏବେ କିପରି ଭୂମିରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ?" "ଓ ଭୂମିଦେବୀ! ମୋ ସୀତାକୁ ଆଉଥରେ ଦେଖା, ନହେଲେ ତୁମେ ମୋ କ୍ରୋଧ ଦେଖିବା, ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ କି ମୁଁ କିଏ। ତୁମେ ମୋ ଶ୍ୱଶୁରୀ, କାରଣ ଜନକ ହଳ ଚଳାଇ ତୁମ ଅଂକୁରୁ ମୈଥିଲୀକୁ ଉଠାଇଥିଲେ। ଏହିଠାରୁ, ସୀତାକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ, ନହେଲେ ମୋତେ ଆଗମନ ପଥ ଦିଅ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ନରକ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ କେଉଁଠି ହେଉ ରହିବି। ସୀତାକୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆଣ, କାରଣ ମୁଁ ମୈଥିଲୀରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; ଯଦି ତୁମେ ଭୂମିରେ ଥିବା ସୀତାକୁ ମୋତେ ଦେଉନାହାଁ, ମୁଁ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି; ଏହାକୁ ଜଳରେ ପରିଣତ କରିଦେବି।" ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏଠିକୁ ଆସି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ— "ରାମ, ରାମ! ତୁମେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଅ; ତୁମ ପୂର୍ବ ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କର। ମହାବଳୀ! ଏହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଉଥିଲି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁମେ ତୁମ ବୈଷ୍ଣବ ଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କର।" "ସୀତା ଶୁଦ୍ଧ, ପତିନିଷ୍ଠା, ପ୍ରଥମ ଥେଉଁ ତୁମପ୍ରତି ଅନୁରାଗୀ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନାଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୁନି ସେଉଁଠି ତୁମର ସମ୍ମିଳନ ହେବ। ଏବେ ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ। ଏହି ରାମାୟଣ କବ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ, ପ୍ରଥମ କବ୍ୟ ଭାବେ ରଚିତ; ଏହି କଥା ସବୁକିଛି ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ। ତୁମର ଜନ୍ମ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଘଟଣା ଓ ଆଗାମୀ ଘଟଣା ମଧ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକି ଦ୍ୱାରା ରଚିତ। ଏହି ପ୍ରଥମ କବ୍ୟ ରାମ, ଏହି କବ୍ୟର ମହିମା କେବଳ ତୁମେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ; ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ, ଦେବତାମାନେ ଓ ତୁମେ ଶୁଣିଛ; ଏହା ଦିବ୍ୟ, ଅଦ୍ଭୁତ, ସତ୍ୟ ଓ ଅଗୋପ୍ୟ। ଏହିପରି, ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ରହ, ଏହି କବ୍ୟର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ଶୁଣ। ଏହି ଅଂଶକୁ 'ଉତ୍ତର' କୁହାଯାଏ; ସେଥିପାଇଁ ତୁମେ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଏହା ଶୁଣ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଅଂଶ କେବଳ ତୁମ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।" ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ସ୍ବଜନମାନେ ସହ ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଇଗଲେ। ଦେବ ଓ ମାନବ ମହାମୁନିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ମନେ ରଖିଲେ ଯେ ଏହି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଆଗାମୀ କଥା ଶୁଣିବେ। ଏହା ପରେ ଦେବମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ତେଜରେ ଦେଖି ରାମ କହିଲେ— "ମହାମୁନି! ଦେବ ଓ ମାନବ ମୁନିମାନେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ; ଆସନ୍ତୁ, ଆଗାମୀ କାଲି ଏହା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।" ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କୁ ସହ ନେଇ, ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ନେଇ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପତ୍ର କୁଟିକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୋକ କରି କରି ରାତି ଅତିତ ହେଲା। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଅଠାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଉଛି। ପରେ, ରାତି ଶେଷ ଓ ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ରାମ ମହାମୁନିମାନେ ଆସିବାକୁ ଡାକିଲେ, ଏବଂ କୁଶ ଓ ଲବଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ଗାଇବାକୁ କହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଆସି ବସିବା ପରେ, କୁଶ ଓ ଲବ ଏହି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ ଗାନ କରି ସମସ୍ତ ଲୋକମାନେ ଆଗରେ ଶୁଣାଇଲେ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟବାଦିନୀ ସୀତା ଭୂମିରେ ଲୟ ହେଲେ, ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ବୈଦେହୀକୁ ନ ଦେଖି ସଂସାରକୁ ଶୂନ୍ୟ ମନେ କଲେ; ଗଭୀର ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତେଁ ସମସ୍ତ ରାଜା, ଭାଲୁ, ବନରାଜି, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ ବିଦାୟ କଲେ। ଏହିପରି ନିୟମାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରାମ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ସହିତ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ହୃଦୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି। ରାଘବ କେବଳ ସୀତାକୁ ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଭାବରେ ମାନିଲେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯଜ୍ଞରେ ଯଦି ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ସେଠି ଜାନକୀଙ୍କ ସ୍୵ର୍ଣ୍ଣମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରାଯାଉଥିଲା। ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ରାମ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ତାହାଠାରୁ ଦଶଗୁଣି ଅଧିକ ବି ଵାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଏବଂ ଅନେକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଭରିତ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ।