ସମ୍ମାନିତ ଓ ଶିସ୍ଥ ରାଜାମାନେ, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ, ସମସ୍ତେ ଯେଉଁଠାରେ ବସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଏମିତି ଚମକୁଥିଲେ, ଯେପରି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ଏହାକୁ ଶୁଣ। ତାପରେ, ପୃଥିବୀର ଏଇ ପ୍ରଭୁ ଦଶରଥ, ସମସ୍ତ ସଭାସଦ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକି, ସମ୍ମାନ ଓ ଉନ୍ନତିର କଥା ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ଏହି ସମାବେଶିତ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରରେ, ରାଜସିକ ଗୁଣ, ଆକର୍ଷଣ ଓ ଅତୁଳ୍ୟ ଗମ୍ଭୀରତା ସହିତ କହିଲେ— “ମୋର ଏହି ଉତ୍ତମ ରାଜ୍ୟକୁ ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଜଣେ ପୁଅକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣା। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବରେ ପାଳିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁଖ ଲାଗି ଉପନ୍ୟସ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସତତା ଓ ଜାଗୃତ ହୋଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରିଛି। ସମସ୍ତଙ୍କ କ୍ଷେମ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଶୁଭ୍ର ଛତ୍ରର ଛାୟାରେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ କଟାଇ, ଏବେ ଏହି ଶରୀର କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି କ୍ଲାନ୍ତ ଦେହକୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଧର୍ମର ଭାର ବୋହିବାରେ ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ତେଣୁ, ଏଠାରେ ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ, ସେମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଲାଗି ମୋର ପୁଅଙ୍କୁ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସାଇ ମୁଁ ବିଶ୍ରାମ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ମୋ ପୁଅ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ମୋଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଶତ୍ରୁ ନଗର ଜିତିଥିବା ରାମ, ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ। ସେ, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଯୋଗ ହୋଇ, ଧର୍ମର ଆଦର୍ଶ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଗାମୀକାଲି ସକାଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଘୋଷଣା କରିବି। ସେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଭାଇ, ଭାଗ୍ୟରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ତୁମମାନେ ପାଇଁ ଉଚିତ ନାୟକ; ଯାହାଙ୍କ ଶାସନରେ ଏହି ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ରକ୍ଷିତ ହେବ। ଏହି ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ଏକତ୍ର କରି, ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ ନିଜେ କ୍ଲାନ୍ତିମୁକ୍ତ ହେବି। ମୋର ଏହି ଭଲ ଭାବିଥିବା ଯୋଜନା ଯଦି ତୁମମାନେ ପସନ୍ଦ କର, ତେବେ ଏହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କର; ନହେଲେ କିଛି ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ କହ। ଯଦିଓ ଏହି ମୋ ଇଚ୍ଛା, ତଥାପି କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଉପକୃତ ଉପାୟ ବିଚାର କର; କାରଣ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଉତ୍ତମ ଉତ୍ତର ଦିଏ। ରାଜା ଏପରି କହିବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ବର୍ଷା ଭରା ମେଘକୁ ଦେଖି ନାଚୁଥିବା ମୟୂର ପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଏହିପରି ଆନନ୍ଦ ଭରା ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା, ଯାହା ଲୋକସମୂହ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲା। ରାଜାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ସଠିକ୍ ବୁଝି, ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ଧନର ଜ୍ଞାନୀ, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେନାପତି, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ମନ ମଧ୍ୟରେ ବିଚାର କରି, ବୃଦ୍ଧ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଅନେକ ହଜାର ବର୍ଷ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଏବେ ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରନ୍ତୁ, ହେ ପୃଥିବୀର ଶାସକ। ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୀର ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ, ଯିଏ ବଡ଼ ହାତୀରେ ଚଡ଼ି, ରାଜା ଛତ୍ରର ଛାୟାରେ ରହିବେ। ସେମାନଙ୍କ ଏହି ମନ ପସନ୍ଦ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ଅଜ୍ଞାତ ଭାବରେ ପଚାରିଲେ— “ତୁମମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ନାୟକ ଭାବେ ଚାହୁଁଛ, ଏହି କଥା ଶୁଣି ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି; ତେଣୁ ସତ୍ୟ କଥା କହ। ମୁଁ ଏଯାଁ ଯାଏଁ ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଛି, ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ତେବେ ସେମାନେ, ନଗର ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ସହିତ, କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଅନେକ ଶୁଭ ଗୁଣର ଧାରକ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏବେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗୁଣ—ଯାହା ପ୍ରିୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ—ସେଠି ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାମ, ଦେବତା ଗୁଣରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁମାନେ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ହେ ଲୋକପତି। ରାମ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ; ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ ଓ ଶ୍ରୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି। ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେବାରେ ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ପରି, ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ, ଶକ୍ତିରେ ଶଚୀପତି (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମାନ। ସେ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଆପଣ ଦିଆ କଥା ପାଳନ କରେ, ଧାର୍ମିକ, ଦ୍ୱେଷ ଶୂନ୍ୟ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ମୃଦୁ ଭାଷୀ, କୃତଜ୍ଞ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହୀ। ସେ ମୃଦୁ, ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ, ସଦା ଉପଯୁକ୍ତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ; ରାଘବ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଭାବରେ କଥା କହେ ଓ ସତ୍ୟ କଥା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି କହନାହାନ୍ତି। ସେ ଶିକ୍ଷିତ ବୃଦ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଖ୍ୟାତି, ସମ୍ମାନ ଓ ତେଜ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଛି। ସେ ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ; ଜ୍ଞାନ ଓ ବ୍ରତରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ଦକ୍ଷ। ଭରତଙ୍କ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଭାଇ ଏହି ଭୂମିରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ କଳାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଧାର୍ମିକ, ଚିତ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, ମହାବୁଦ୍ଧି। ସେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ; ଯେତେବେଳେ ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ନଗର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯାଆନ୍ତି। ସେ ସମିତ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ସହିତ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସେଠାରୁ ବିଜୟ ବିନା କେବେ ଫେରନାହାନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧରୁ ଫେରି, ହାତୀ କିମ୍ବା ରଥରେ ଥାଆନ୍ତି।