ରାମଚନ୍ଦ୍ର ନିଜର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯଥାଯଥି ଆୟୋଜନ କରୁଥିଲେ । ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବୁଝିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ଦୂତମାନେ ମହାପୁରୁଷ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ପଠା ।” ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଉତ୍ସବରେ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାଜ ଓ ବନବାସୀମାନେ ସହ ସୁଗ୍ରୀବ ଆସନ୍ତୁ, ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ । ବିଭୀଷଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରତାପର ରାକ୍ଷସ, ଅନେକ କାମନାପୂରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଏହି ମହାଯଜ୍ଞରେ ଆସନ୍ତୁ । ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ମୋତେ ଉପକାର କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଅନୁସୂରୀମାନେ ସହ ଶୀଘ୍ର ଆସି ଏହି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ ଦେଖନ୍ତୁ । ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୂର ଦେଶର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କର । ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୂର ଦେଶର ତପସ୍ୱୀ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ତାଳବନର ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ନାଟକିୟ ଓ ନୃତ୍ୟକାରମାନେ ମଧ୍ୟ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କର । ମହାଯଜ୍ଞର ପାଇଁ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ, ଗୋମତୀ ନଦୀର କୂଳରେ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ ହେଉ, ଏହା ଅତି ଶୁଭ । ଶାନ୍ତ ଲୋକମାନେ ଚାରିପାଖରେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଉ । ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶତାଧିକ ଲୋକମାନେ ଏହି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉ । ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟମାନୁସାରେ ଆଦର, ଭୋଜନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯିବ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୀଘ୍ର ଲୋକମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କର, ଯେପରି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇପାରିବେ । ଏହି ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏକ ଲକ୍ଷ ମାପ ଉତ୍ତମ ଚାଉଳ, ଦଶ ହଜାର ମାପ ତିଳ ଓ ମୁଗ ଆଗରେ ପଠାଇଦିଅ । ଚଣା, କୁଳଥ, ବୁଟ, ଲୁଣ, ଯଥାଯଥ ତେଲ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଆଗରେ ପଠା । ଅନେକ କୋଟି ଶୁଣି ଓ ଶତ ମାପ ଚାନ୍ଦି ଆଗରେ ପଠା, ଏହି କାମରେ ଭରତ ନିର୍ମଳ ଧ୍ୟାନରେ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହେଉ । ନଗରର ବ୍ୟବସାୟୀ, ନାଟକିୟ, ନୃତ୍ୟକାର, ରସୋଇଆ, ଏବଂ ଅନେକ ଯୁବତୀମାନେ ଆଗକୁ ଯାଉ । ଭରତ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେନା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗରିକ, ନଗରର ବୃଦ୍ଧମାନେ, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକସাথে ଆଗକୁ ଯାଉ । ଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୁକ୍ତ ଲୋକ, କୁଶଳକର୍ମୀ, ଧନରକ୍ଷକ, ନାଗରିକ, ମୋର ସମସ୍ତ ମାତାମାନେ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ଯାଉ । ଭରତ, ମୋ ଶୁଣିମୟ ପତ୍ନୀ ଓ ଯଜ୍ଞଜ୍ଞ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ଆଗରେ ରଖି, ନେତୃତ୍ୱ କର । ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ, ସମ୍ମାନିତ ପରିଚାରକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ ସହ ତାଙ୍କ ଅନୁସୂରୀମାନେ ପ୍ରତି ଆଦେଶ ଦେଲେ । ଏପରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏକାନବେ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା । ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଶୀଘ୍ର ହେବା ପରେ, ଭରତଙ୍କ ଭାଇ ଠାକୁର ରାମ ଅଶ୍ୱମେଧ ଅଶ୍ୱକୁ ଉତ୍ତମ ଚିହ୍ନ ଓ କଳା ହରିଣ ରଙ୍ଗରେ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଧ୍ୟାପକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହ ଯଜ୍ଞର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ, ରାମ, ସେନା ସହିତ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ । ତାଁପରେ ରାମ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ଦେଖି, ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଭରିଲେ ଓ କିଛି ଦେଉଥିବା କଥା କହିଲେ । ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ରାମ ଥିବା ଦିନେ, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଉପହାର ଆଣିଲେ, ରାମ ସେମାନେ ଆଦରରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ । ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଆଦରିତ ପରିଚାରକ ଓ ମହାପୁରୁଷ ରାଜାମାନେ ସହ ତାଙ୍କ ଅନୁସୂରୀମାନେ ପ୍ରତି ଆଦେଶ ଦେଲେ । ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଶୀଘ୍ର ମହାପୁରୁଷମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁସୂରୀମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ପୋଷାକ ଆୟୋଜନ କଲେ । ସେଇ ସମୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ବନରାଜମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବିନମ୍ରତାରେ ଉପହାର ଦେଲେ । ବିଭୀଷଣ ଅନେକ ମାଳାପରିଧାନ କରିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ତପସ୍ୱୀମାନେ ପାଇଁ ପୂଜା କଲେ । ଏଭଳି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଯଥାଯଥି ଚାଲିଥିଲା; ଅଶ୍ୱର ରକ୍ଷା ଲକ୍ଷ୍ମଣ କରୁଥିଲେ । ଏହି ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କର ଏହି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ ଥିଲା । ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଦୟା ଓ ଦାନର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ; କେବଳ, “ଯେପରି ଦାନପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନ୍ତି, ଦିଅ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ଦିଅ” । ମହାପୁରୁଷ ରାମ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପଶୁ ଓ ଜମି ଦାନ କଲେ । ଦାନପ୍ରାର୍ଥୀ ଥିବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାତାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ନା ଶବ୍ଦ ବାହାରିଲା ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଦାନ ଚାହିଲେ, ବନରାଜ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାହା ଦେଇଥିଲେ । ଏହି ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞରେ କେହି ମଳିନ, ଦୁଃଖିତ ବା ଦୁର୍ବଳ ନଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ରହିଥିଲେ । ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ କହିଲେ, ଏପରି ଯଜ୍ଞ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ, ଏହି ଭଳି ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ହୋଇନଥିଲା । ଯେଉଁଜଣ ଶୁଣି ଦେଇ ଯଥାଯଥି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସେ ଶୁଣି ପାଇଲେ; ଧନ ଚାହିଲେ, ଧନ ମିଳିଲା; ମଣି ଚାହିଲେ, ମଣି ମିଳିଲା । ଚାରିପାଖରେ ଚାନ୍ଦି, ଶୁଣି, ପାଥର ଓ ଜାମା ବିନା ବିରତି ଦିଆଯାଉଥିଲା । ଏପରି ଧନ କେବେ ଦେଖିନଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର, କୁବେର, ଯମ, ବରୁଣ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତପସ୍ୱୀମାନେ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ । ବନରାଜ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦାନ କରୁଥିଲେ; ହାତ ଭରି ଜାମା, ଧନ, ଭୋଜନ ଦେଇ ଦାନପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିଲେ । ଏହି ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ମହାତ୍ମା ଉତ୍ସବ ହେଲା; ଏହି ଯଜ୍ଞ ଏକ ବର୍ଷ ଓ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା, କେବେ କମିଲା ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ବାଇଶି ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା । ଏଠାରେ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ପ୍ରଶସ୍ତ ତପସ୍ୱୀ ମୁନି ଭାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହ ଶୀଘ୍ର ଆସିଲେ ।