କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବଳଶାଳୀ ଇଳାଙ୍କୁ ବୁଧ ଦୟାଳୁ ସ୍ୱରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଏକ ବର୍ଷ ରହିଲେ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ କିଛି କରିବି।” ବୁଧଙ୍କ ଏହି ଶୁଭ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, କର୍ଦ୍ଦମପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ବୁଧଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ତାପରେ ଏକ ମାସ ଯାଏଁ ଇଳା ନାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବୁଧଙ୍କୁ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସରେ ପୁନି ପୁରୁଷ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଧର୍ମପଥେ ଚାଲିଲେ। ଏଭଳି ନବମ ମାସରେ, ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭିନୀ ଇଳା, ସୋମପୁତ୍ର ବୁଧଙ୍କଠାରୁ ଏକ ପୁଅ ପୁରୁରବାସଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ବଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲେ। ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେବା ସହିତ, ଇଳା ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ପୁଅ, ବୁଧଙ୍କ ଦେହବର୍ଣ୍ଣ ସମାନ, ବୁଧଙ୍କ ହସ୍ତେ ଦେଇଲେ। ଏହା ପରେ, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହୀ ବୁଧ ଏକ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଇଳାଙ୍କୁ, ଯିଏ ପୁନି ପୁରୁଷ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଧର୍ମମୟ କଥା କହି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ଏହିପରି ଗୌରବମୟ ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ଉନାନବେଁ ସର୍ଗ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ କଥା ରାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାରତ ପୁନି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପୁରୁଷୋत्तମ, ଏକ ବର୍ଷ ବୁଧଙ୍କ ସହ ବାସ କରିଥିବା ଇଳା କ’ଣ କରିଥିଲେ? ଆମକୁ ସତ୍ୟ କହ।" ତାଙ୍କର ମଧୁର ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ରାମ ପୁନି ପ୍ରଜାପତିକନ୍ୟା ଇଳାଙ୍କ କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ଶୀ ଇଳା ପୁରୁଷତ୍ୱ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ବୁଧ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମହାନ ସମ୍ବର୍ତ୍ତଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସେ ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଚ୍ୟବନ, ଋଷି ଅରିଷ୍ଟନେମି, ପ୍ରମୋଦନ, ମୋଦକର ଓ ଦୁର୍ବାସା ମୁଦ୍ରା ଋଷିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଡାକିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦକୁଶଳ, ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ବୁଧଙ୍କ ନିକଟରେ ଶାନ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବସିଲେ। ବୁଧ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ରାଜା, ବଳଶାଳୀ, କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଇଳା; ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଜାଣନ୍ତୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ଭଲ, ତାହା କରନ୍ତୁ।” ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ଦୀପ୍ତିମାନ କର୍ଦ୍ଦମ, ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସହିତ, ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, କ୍ରତୁ, ବଷଟ୍କାର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓଂକାର ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ, ପରସ୍ପର ମିଳିବାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଏବଂ ବାହ୍ଲିକାପତିଙ୍କ କୁଶଳ କାମନାରେ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହିଲେ। ତାପରେ କର୍ଦ୍ଦମ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ କଥା କହିଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ, ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତମ ଉପାୟ।" “ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନାହିଁ, ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ, ଏହା ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି କଠିନ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।" କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ରାଜର୍ଷି ସମ୍ବର୍ତ୍ତଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାରୁତ୍ତ, ସେହି ଯଜ୍ଞକୁ ଆୟୋଜନ କଲେ। ତାପରେ ବୁଧଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଏକ ମହାନ ଯଜ୍ଞ ହେଲା, ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଉମାପତି ମହାଦେବ ଇଳାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ତୁମେ ଦେଖାଇଥିବା ଭକ୍ତିରୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲି। ବାହ୍ଲିକା ରାଜା ପାଇଁ କ’ଣ ଭଲ କାମ କରିବି?" ଦେବତାଧିପତିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ବିନତି କଲେ, ଯେ ଇଳା ପୁନଃ ପୁରୁଷ ହେଉନ୍ତୁ। ତେବେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଇଳାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଦେଲେ ଏବଂ ଏହି ଦାନ ଦେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ଏବଂ ହରା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚଲିଗଲେ। ତାପରେ ରାଜା, ବାହ୍ଲିକା ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରି, ମଧ୍ୟଦେଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ନଗର ନିର୍ମାଣ କଲେ। ରାଜର୍ଷି ଶଶବିନ୍ଦୁ ବାହ୍ଲିକା ଶାସନ କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିପୁତ୍ର ବଳଶାଳୀ ଇଳା ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାରେ ରାଜ୍ୟ କଲେ। କ୍ରମେ, ଇଳା ପରମ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ଇଳାଙ୍କ ପୁଅ ପୁରୁରବାସ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାର ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କଲେ। ଏହିପରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ମହିମା, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯିଏ ନାରୀ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ପୁନି ପୁରୁଷ ହେଲେ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ପାଇଲେ। ଏହିପରି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚିତ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ନବେଁ ସର୍ଗ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ଶେଷ କରି, ଗୌରବମୟ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଧର୍ମମୟ କଥା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ। ବସିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କଶ୍ୟପ ଓ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଶୁଭ ଚିହ୍ନିତ ଅଶ୍ୱକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବି, ଏବଂ ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ରତାର ସହିତ କରିବି। ରାଘବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୀବ୍ର କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକି ରାଘବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମାନ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତାପରେ ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଘବ ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ। ରାମଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହାଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୂଜା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ।