ଏହି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ମହାନ ବିଭାଗରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଏକ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କଥା। ପ୍ରଥମ ମାସ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶୋଭା ହେଉଥିବା ଇଲା ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ରହୁଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକ ନାରୀ ଭାବେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲେ। ସେ, ଜଗତର ଶୋଭା ଇଲା, ତାଙ୍କର କମଳ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଏକାକି ପଦେ ପଦେ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ, ଝାଡ଼ି, ଓ ଲତା ଥିଲା। ସେ ସମସ୍ତ ଯାନବାହନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରି, ପାହାଡ଼ର ଗୁହାଗୁଡିକରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ, ପାହାଡ଼ର କିଛି ଦୂରରେ ଏକ ମଣିର ଭଳି ଚମକୁଥିବା ହ୍ରଦ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ରହୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଇଲା ଦେଖିଲେ ବୁଧଙ୍କୁ—ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର, ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଭଳି ଚମକୁଥିବା। ବୁଧ ସେଠାରେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ଦୟାର ମୂର୍ତ୍ତି, ଖ୍ୟାତି ଓ କାମନା ପୂରଣ କରିବାର ଶକ୍ତି ସହିତ ବସିଥିଲେ। ଇଲା ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀ ମହିଳାମାନେ ଏହି ହ୍ରଦକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଦେଲେ। ବୁଧ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କାମବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ଥିତିକୁ ଭୁଲିଗଲେ ଓ ଜଳମଧ୍ୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ସେ ଇଲାଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକର ଶୋଭାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଏହି ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା ନାରୀ କିଏ? ଦେବୀ, ନାଗୀ, ଅସୁରୀ କିମ୍ବା ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଶୋଭା ପାଇନାହାନ୍ତି।" ତାଙ୍କର ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା—"ଯଦି ଏହି ନାରୀ କାହାରୋ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସହଧର୍ମିଣୀ।" ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ବୁଧ ଜଳରୁ କୂଳକୁ ଆସିଲେ। ଏବେ, ଏହି ମହିଳାମାନେ ମୁନିବାସକୁ ଯାଇ, ସ୍ବର କରି ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଜଣାଇଲେ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବୁଧଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କଲେ। ବୁଧ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ଜଗତର ଶୋଭା କାହାର? ତୁମେ କିଏ ଓ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସତ୍ୟ ସତ୍ୱରେ କୁହ।" ବୁଧଙ୍କ ମଧୁର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ମୃଦୁ ଭାଷାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହି ସୁନ୍ଦର ପ୍ରସ୍ଥା ନାରୀ ସଦା ଆମ ଅଧୀନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଆମ ସହ ଅରଣ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର କୌଣସି ପତି ନାହିଁ।" ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣି, ବୁଧ ଏକ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଚାଲାଇ ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ। ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜାଣି, ସେ ମହାମୁନି ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ଏଠାରେ କିମ୍ପୁରୁଷୀ ଭାବେ ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ବସିବା; ଏହି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ତୁରନ୍ତ ଏକ ନିବାସ ତିଆରି କର। ତୁମେ ସଦା ମୂଳ, ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା; କିମ୍ପୁରୁଷୀ ନାମରେ ତୁମେ ପତି ଲାଭ କରିବା।" ସୋମପୁତ୍ର ବୁଧଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେମାନେ କିମ୍ପୁରୁଷୀ ଭାବେ ପାହାଡ଼ରେ ବିପୁଳ ସଂଖ୍ୟାରେ ବସିଗଲେ। ଏପରି ଭାବେ ବାଲ୍ମୀକି ରଚିତ ପବିତ୍ର ରାମାୟଣର ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ଏହି ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି କିମ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଭରତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି କଥା ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ।" ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶ୍ରୀରାମ ଏହି ଚରିତ୍ରର କଥା ପୁନି ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସମସ୍ତ କିନ୍ନରୀ ମହିଳାମାନେ ଛିଟିଯାଇଥିବାବେଳେ, ମହାମୁନି ବୁଧ ହସି ହସି ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ ଇଲାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋର ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ସୋମଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୁଧ; ମୋତେ ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗ୍ରହଣ କର।" ଏହି ଅପରିଚିତ ସ୍ଥାନରେ, ନିଜ ଲୋକମାନେ ନଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ଇଲା ବୁଧଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୁଁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରିଣୀ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଅଛି; ସୋମପୁତ୍ର, ଆପଣ ଯାହା ଆଦେଶ ଦେବେ, ମୁଁ ତାହା କରିବି।" ତାଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଉତ୍ତର ଶୁଣି ବୁଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ୱରାସ୍ୱାଦ ଉପଭୋଗ କଲେ। ମଧୁ ମାସ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଅନୁଭବ ହେଲା। ମାସ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ମୁହଁ ଥିବା ଇଲା ନିଜ ଶଯ୍ୟାରେ ଜାଗିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ବୁଧଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ, ଜଳମଧ୍ୟରେ ତିନିଁଥିବା ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୁଁ ମୋ ସହଚରମାନେ ସହିତ ଏହି ଦୁର୍ଗମ ପାହାଡ଼କୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋ ସେନା କେଉଁଠାରେ? ମୋ ଲୋକମାନେ କେଉଁଠାକୁ ଗଲେ?" ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି ବୁଧ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—"ତୁମ ସେବକମାନେ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଶୀତଳ ବର୍ଷାରେ ବିନାଶ ହୋଇଛନ୍ତି, ତୁମେ ବାୟୁ ଓ ବର୍ଷାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଆଶ୍ରମରେ ଶୁଇ ପଡ଼ିଥିଲ।" "ଆଶା କରେ ତୁମେ ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ଭୟ ରୁହ; ଏଠି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ଇଚ୍ଛାମତେ ବଞ୍ଚ।" ବୁଧଙ୍କ ଏହି ଶାନ୍ତିଦାୟକ କଥାରେ ରାଜା ଯଦିଓ ନିଜ ସହଚରମାନେ ହରାଇ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, ତଥାପି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୁଁ ମୋ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବି; ସେବକମାନେ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନି। ମୋର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଶଶବିନ୍ଦୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ରାଜ୍ୟ ଭାର ନେବ।" "ମୁଁ ମୋ ନିଷ୍ଠାବାନ ସେବକ ଓ ପତ୍ନୀମାନେ ଛାଡ଼ି ଏକ ଖରାପ କଥା କହିପାରିବିନି।" ଏପରି କହିବା ସମୟରେ ବୁଧ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୃଦୁ ଭାଷାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ତୁମର ଏଠାରେ ବାସ ଶୁଭ ହେଉ।" ଏହିପରି ଭାବେ ଇଲା, ବୁଧ ଓ କିମ୍ପୁରୁଷୀମାନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଗାଥା ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡରେ ଅମର ରହିଛି।