ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁପରି ତୁମେ କହିଛ, ତାହା ହେଉ। ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ କାମ ପୂରଣ କର।” ଏହାପରେ ଦେବତାମାନେ ଅନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ଏବଂ ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ; ତାଙ୍କର ଜ୍ୱର ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧି ହେଲା, ଏବଂ ସେ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶାନ୍ତ ହେଲା; ଶକ୍ର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଯଜ୍ଞକୁ ପୂଜା କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ମନୋହର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା ରାମ, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଏବଂ ଶକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ, ସେ ବ୍ୟସ୍ତ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସଠିଅଠାଉ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିପୁଣ ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ରାଘବ, ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେଉଁପରି ହେଉ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବୃତ୍ରବଧ ସମାନ।” “ଶୁଣ, ମୂଦୁ ଚିତ୍ତ, ଅତୀତରେ ବହୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନିଳ, ବାହ୍ଲିକର ରାଜା, କର୍ଦ୍ଦମ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ନିଜ ଅଧିନରେ ନେଇ, ପୁତ୍ର ସମାନ ଶାସନ କରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ, ଦୈତ୍ୟମାନେ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ଯକ୍ଷମାନେ ସେଉଁଠି ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ। ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ସେଉଁଠି ସ୍ଥିର ଭାବରେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ। ବାହ୍ଲିକର ଏହି ରାଜା ଧର୍ମ, ପ୍ରତାପ ଏବଂ ଜ୍ଞାନରେ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସିତ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ଚୈତ୍ର ମାସର ସୁନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟ ଭିତରେ, ସେ ରାଜା ନିଜ ଦାସ, ସେନା ଏବଂ ଯାନସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ଶିକାର କରିବାକୁ ଗଲେ। ଅରଣ୍ୟରେ ରାଜା ଦଶ ହଜାର ପ୍ରାଣୀ ମାରିପକାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଏତେ ପ୍ରାଣୀ ମରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମହାତ୍ମା ରାଜାଙ୍କର ମନ ତୃପ୍ତି ହେଲା ନାହିଁ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ମରୁଥିଲେ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଏବଂ ସେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠି, ଅଜୟ ହରା ନିଜ ସମସ୍ତ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ପାହାଡ଼ ରାଜଙ୍କର କନ୍ୟା ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଏଠି, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ, ଦେବୀକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ, ଉମାପତି, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ, ନାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏବଂ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଜନଙ୍କ ଭଳି କଥା କହୁଥିବା ଜୀବ, ଏବଂ ମାନବ ନାମ ଥିବା ଗଛ ଏବେ ସମସ୍ତେ ନାରୀ ହେଇଗଲେ। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ଥିଲା, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କଲା; ଏହି ସମୟରେ କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ଇଲା ଏଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦଶ ହଜାର ପ୍ରାଣୀ ମାରୁଥିଲେ। ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ନାରୀ ହେଇଯାଇଛି, ଏବଂ ନିଜେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସାଥୀ, ସେନା ଏବଂ ଯାନସାମଗ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ନାରୀ ହେଇଯାଇଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜା ଏକ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖି, ଏହା ଉମାପତିଙ୍କ କ୍ରୀଡ଼ା ଭାବି, ଭୟରେ ଭରିଗଲେ। ତାଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ସାଥୀ, ସେନା ଏବଂ ଯାନସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ରାଜା ମହାତ୍ମା ଜଟାଧାରୀ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦେବ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ତାପରେ ଦୟାଳୁ ମହେଶ୍ଵର, ଦେବୀ ସହିତ ହସି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଏକ ବର ଦେଇ କହିଲେ, “ଉଠ, ଉଠ, ରାଜା ଋଷି, କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କ ପୁତ୍ର! ପୁରୁଷତ୍ୱ ଛଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କିଛି ବର ଚୟନ କର।” ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ରାଜା, ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷତ୍ୱ ବର ନା ମିଳିବାରୁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ବର ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଭାରୀ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ରାଜା ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା ଦେବୀ ଉମାଙ୍କୁ ହୃଦୟରୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଓ ଦେବୀ, ଦୟାଳୁ, ଦାନଦାତ୍ରୀ, ଶୁଭାଶିର୍ବାଦର ରାଣୀ, ତୁମେ ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠା; ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ବି ଅନ୍ୟଥା ହେଉନାହିଁ, ମୋତେ କୃପା ସହିତ ଦେଖ।” ଦେବୀ ଉମା, ହରାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ରାଜା ଇଲାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ କରି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁମୋଦନା ସହିତ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ, “ଶିବ ତୁମେ ଆଧାକୁ ବର ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଆଧାକୁ; ତୁମେ ଚୟନ କର, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ଯେଉଁ ଆଧା ଚାହିଁଛ।” ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଶୁଣି, ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଓ ଦେବୀ, ଯଦି ତୁମେ ମୋପରି ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏ ପୃଥିବୀରେ ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା ଥିବା ତୁମେ, ମୋତେ ଏକ ମାସରେ ନାରୀ ହେବି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସରେ ପୁରୁଷ ହେବି।” ଦେବୀ ଉମା ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣି, ଶୁଭ ବାକ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହିପରି ହେଉ।” ଦେବୀ କହିଲେ, “ରାଜା, ତୁମେ ପୁରୁଷ ହେବା ସମୟରେ ନାରୀ ହେଇଥିବାକୁ ମନେ ପକାଇବ ନାହିଁ; ଏକ ମାସ ନାରୀ ହେବା ସମୟରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ମନେ ପକାଇବ ନାହିଁ।” ଏପରି ରାଜା ଏକ ମାସ ପୁରୁଷ ହେଲେ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସ ନାରୀ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ତିନି ଲୋକରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୋଭା ଥିଲେ। ଏହିପରି ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡର ସତିଅଠାଉ ସର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା। ରାମଙ୍କ ମୁଖରୁ ଇଲାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ଭରତ ଦୁଇଜଣ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ଦୁଇଜଣ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏହି ବିଷୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଳ୍ପ ଆଉ ଏକଥର ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ସେ ରାଜା ନାରୀ ହେଇ, କିପରି ଦୁଃଖ ସହିଥିଲେ? ଏବଂ ପୁରୁଷ ହେଇ, କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ?” ତାଙ୍କର ଉତ୍ସୁକତା ଭରିଥିବା ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ଏହି ରାଜାଙ୍କର କଥା ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ତାହା ଆରମ୍ଭ କରି କହିବାକୁ ଲଗେ।